义注、复注的解释
《趣向涅槃之道》中文全译本 · 非缩略版
四念处章 · 原书第 595–598 页 · 22 个翻译单元
缅文为主本的机器规范化候选文本，尚未逐页人工校勘；中文全卷标记为「待义审」，缅文语义、上座部实修义理与中文表达三层人工审核尚未通过。引用前请回核原书。
原书第 595 页
အဋ္ဌကထာ-ဋီကာ အဖွင့်များ
义注、复注的解释
သမုဒယဓမ္မာနုပဿီ ဝါတိ ယထာ နာမ ကမ္မာရဘသ္တဉ္စ ဂဂ္ဂရနာဠိဉ္စ တဇ္ဇဉ္စ ဝါယာမံ ပဋိစ္စ ဝါတော အပရာပရံ သဉ္စရတိ၊ ဧဝံ ဘိက္ခုနော ကရဇကာယဉ္စ နာသပုဋဉ္စ စိတ္တဉ္စ ပဋိစ္စ အဿာသပဿာသကာယော အပရာပရံ သဉ္စရတိ။ ကာယာဒယော ဓမ္မာ သမုဒယဓမ္မာ၊ တေ ပဿန္တော ''သမုဒယဓမ္မာနုပဿီ ဝါ ကာယသ္မိ ဝိဟရတီ''တိ ဝုစ္စတိ။ ဝယဓမ္မာနုပဿီ ဝါတိ ယထာ ဘသ္တာယ အပနီတာယ ဂဂ္ဂရနာဠိယာ ဘိန္နာယ တဇ္ဇေ စ ဝါယာမေ အသတိ သော ဝါတော နပ္ပဝတ္တတိ၊ ဧဝမေဝ ကာယေ ဘိန္နေ နာသာပုဋေ ဝိဒ္ဓသ္တေ စိတ္တေ စ နိရုဒ္ဓေ အဿာသပဿာသကာယော နာမ နပ္ပဝတ္တတီတိ ကာယာဒိနိရောဓာ အဿာသပဿာသနိရောဓောတိ ဧဝံ ပဿန္တော ''ဝယဓမ္မာနုပဿီ ဝါ ကာယသ္မိံ ဝိဟရတီ''တိ ဝုစ္စတိ။ သမုဒယဝယဓမ္မာနုပဿီ ဝါတိ ကာလေန သမုဒယံ၊ ကာလေန ဝယံ အနုပဿန္တော။ (မ-ဋ္ဌ-၁-၂၅၄-၂၅၅။) သမုဒယဓမ္မာနုပဿီ ˜ (၁) ပန်းပဲသမား၏ သားရေဖားဖို၊ (၂) မီးရှူးပြွန်ဝ = လေပြွန်ချောင်း၊ (၃)ထိုလေ
“所谓‘或随观生法’：譬如风依止铁匠的风箱、风管以及与此相应的用力而来回流动；同样，比丘的入出息身依止所生身、鼻孔与心而来回流动。身等诸法是生法；观见这些法的人，称为‘或于身随观生法而住’。所谓‘或随观灭法’：譬如风箱被移走、风管破裂、又没有与此相应的用力时，风便不再流动；同样，身坏、鼻孔毁、心灭时，称为入出息身者便不再运行。如此观见‘由身等止息，入出息便止息’的人，称为‘或于身随观灭法而住’。所谓‘或随观生灭法’，是时而随观生，时而随观灭。”（《中部义注》1-254—255。）缅文释义：所谓随观生法者——1．铁匠的皮风箱；2．风箱的吹口，即风管；3．与吹出风相应的精勤用力——依止这三者，铁匠风箱中的风
ဖြစ်ခြင်းအား လျော်သော လုံ့လ ဝီရိယ --- ဤ (၃)မျိုးကို အစွဲပြု၍ ပန်းပဲသမား၏ ဖားဖိုမှ လေသည် တပြောင်း ပြန်ပြန် ကောင်းစွာ ဖြစ်သကဲ့သို့ ဤဥပမာအတူပင် --- ၁။ ကရဇကာယ အမည်ရသော ကံ-စိတ်-ဥတု-အာဟာရဟူသော အကြောင်းတရား လေးပါးကြောင့် ထင်ရှား ဖြစ်ပေါ်လာရသော ဘူတရုပ် ဥပါဒါရုပ်ကိုလည်းကောင်း၊ (ကရဇကာယော နာမ စတ္တာရိ မဟာဘူတာနိ ဥပါဒါရူပဉ္စ။ မ-ဋ္ဌ-၁-၂၅၄။) ၂။ နှာခေါင်းဖုကိုလည်းကောင်း၊ ၃။ စိတ် (= ဝင်သက်လေ ထွက်သက်လေကို ဖြစ်စေသောစိတ်)ကိုလည်းကောင်း အစွဲပြု၍ အဿာသ ပဿာသ = ဝင်သက်လေ ထွက်သက်လေသည် တပြောင်းပြန်ပြန် ကောင်းစွာ ဖြစ်၍ နေ၏။ ယင်း ကရဇကာယ အမည်ရသော စတုသမုဋ္ဌာနိက ဘူတရုပ် ဥပါဒါရုပ်၊ နှာခေါင်းဖု၊ စိတ်ဟူသော သုံးမျိုးသော တရားတို့ကား အဿာသပဿာသတို့၏ ဖြစ်ခဲ့ရာ အကြောင်းတရားတို့တည်း။ ယင်း (၃)မျိုးသော တရားတို့ကို ရှုမြင်သော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ကာယ၌ (အဿာသ ပဿာသ ကာယ၌) သမုဒယ = ဖြစ်ကြောင်းတရားကို
来回流动；同样——1．依止称为“所生身”的四因所生四大种与所造色，即由业、心、时节、“所谓所生身，即四大种与所造色。”（《中部义注》1-254。）〕；2．鼻孔；3．心，即能令入息、出息生起之心——依止这三者，入息、出息一再来回流动。称为所生身的四因所生四大种与所造色、鼻孔、心这三法，就是入息、出息生起之因。因此，观见这三法的人，称为
အဖန်ဖန် အထပ်ထပ် ရှုနေ၏ဟု ဆိုအပ်၏။ သမုဒယဓမ္မာနုပဿီပုဂ္ဂိုလ် ဟူလိုသည်။
于身——即入出息身——反复、一再随观生起之因而住的人，也就是随观生法者。
ဝယဓမ္မာနုပဿီ --- (၁) သားရေဖားဖိုကို ပယ်အပ်ပြီးသော်လည်းကောင်း၊ (၂) မီးရှူးပြွန်ဝကို ဖျက်အပ် သော်လည်းကောင်း၊ (၃) ထိုလေဖြစ်ခြင်းအားလျော်သော လုံ့လဝီရိယသည် မရှိသော်လည်းကောင်း ထိုဝင်လေ ထွက်လေသည် မဖြစ်သကဲ့သို့ ဤဥပမာအတူပင်လျှင် --- ၁။ ကရဇကာယသည် ပျက်သွားသော်လည်းကောင်း၊ ၂။ နှာခေါင်းဖုကို ဖျက်ဆီးအပ်သော်လည်းကောင်း၊ ၃။ စိတ်သည် ချုပ်သော်လည်းကောင်း အဿာသပဿာသကာယ မည်သည် မဖြစ်နိုင်တော့ပေ။ ယင်းကရဇကာယ စသည်တို့၏ ချုပ်ခြင်းကြောင့် အဿာသ ပဿာသ၏ ချုပ်ခြင်းသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ဤသို့ရှုမြင်သော ပုဂ္ဂိုလ်ကို အဿာသ ပဿာသကာယ၌ ချုပ်ကြောင်းတရား = ဝယဓမ္မကို အဖန်ဖန် အထပ်ထပ် ရှု၍ နေ၏ ဟုဆိုအပ်၏။ ဝယဓမ္မာနုပဿီပုဂ္ဂိုလ် ဟူလို သည်။
所谓随观灭法者——譬如：1．移走皮风箱；2．毁坏风箱的吹口；3．没有与吹出风相应的精勤用力时，入风、出风便不再产生。同样：1．所生身坏去；2．鼻孔被毁；3．心止息时，称为入出息身者便不能再生起。由于所生身等止息，入息、出息便随之止息。如此观见的人，称为于入出息身反复、一再随观止息之因而住的人，也就是随观灭法者。
သမုဒယဝယဓမ္မာနုပဿီ --- ရံခါ သမုဒယ သဘောကို၊ ရံခါ ဝယ သဘောကို ရှုမြင်သော ပုဂ္ဂိုလ်ကို သမုဒယဝယဓမ္မာနုပဿီပုဂ္ဂိုလ်ဟူ၍ ခေါ်ဆိုအပ်၏။ (မ-၁-၂၅၄-၂၅၅။)
所谓随观生灭法者，就是时而观见生的性质，时而观见灭的性质的人。（《中部义注》1-254—255。）
原书第 596 页
ဤအထက်ပါ အဋ္ဌကထာ၏ ဖွင့်ဆိုချက်ကား အဿာသပဿာသကာယ အမည်ရသော စိတ္တဇ သဒ္ဒနဝက ကလာပ် ရုပ်တရားတို့အတွက်သာ ရည်ညွှန်း၍ ဖွင့်ဆိုထားသော ဖွင့်ဆိုချက် ဖြစ်ပါသည်။ အာနာပါနဿတိ သမာဓိပိုင်းမှ စ၍ ရှေးတွင် အကြိမ်ကြိမ် ရှင်းလင်းတင်ပြခဲ့သည့်အတိုင်း အာနာပါနကမ္မဋ္ဌာန်းကို စီးဖြန်းသော ယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်သည် အာနာပါနကျင့်စဥ်မှ ဥပစာရသမာဓိသို့ ဆိုက်အောင် သို့မဟုတ် စတုတ္ထစျာန်သမာဓိသို့ ဆိုက်အောင် သမာဓိကို အဆင့်ဆင့် ထူထောင်ပြီးသောအခါ --- ၁။ အဿာသပဿာသကာယဟူသော စိတ္တဇသဒ္ဒနဝက ကလာပ် ရုပ်တရားများ၊ ၂။ ကရဇကာယဟူသော ဘူတရုပ် ဥပါဒါရုပ်၊ ၃။ နာမကာယဟူသော နာမ်တရားအပေါင်း --- ဤ ရူပကာယ နာမကာယတို့ကို ဆက်လက်၍ သိမ်းဆည်း ရှုပွားရ၏။ ထိုတွင် အဿာသပဿာသ ကာယ၏ အကြောင်းတရားများကို အထက်ပါ အဋ္ဌကထာက ဖွင့်ဆိုထား၏။ ကရဇကာယ နာမကာယတို့၏ အကြောင်းတရားကိုကား အောက်ပါအတိုင်း ကြိုတင်၍ ယင်းအဋ္ဌကထာ၌ပင် ဖွင့်ဆိုထား၏။
上述义注的解释，只是针对称为“入出息身”的心生声九法聚之诸色法而说。如从入出息念定部分开始，前文已经反复说明的那样，修习入出息业处的禅修者，逐级培育定力，达到入出息修法的近行定或第四禅定之后，还必须继续把握、观修：1．称为入出息身的心生声九法聚之诸色法；2．称为所生身的四大种与所造色；3．称为名身的一切名法——即这些色身与名身。关于入出息身的诸因，上引义注已经作了解释；至于所生身与名身的诸因，同一部义注在前文已先作如下解释。
စျာနကမ္မိကောပိ ''ဣမာနိ စျာနင်္ဂါနိ ကိံ နိဿိတာနိ၊ ဝတ္ထုံ နိဿိတာနိ။ ဝတ္ထု နာမ ကရဇကာယောတိ စျာနင်္ဂါနိ နာမံ၊ ကရဇကာယော ရူပ''န္တိ နာမရူပံ ဝဝတ္ထပေတွာ တဿ ပစ္စယံ ပရိယေသန္တော အဝိဇ္ဇာဒိပစ္စယာကာရံ ဒိသွာ ''ပစ္စယပစ္စယုပန္နဓမ္မမတ္တမေဝေတံ၊ အညော သတ္တော ဝါ ပုဂ္ဂလော ဝါ နတ္ထီ''တိ ဝိတိဏ္ဏကင်္ခေါ သပ္ပစ္စယ- နာမရူပေ တိလက္ခဏံ အာရောပေတွာ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎန္တော အနုက္ကမေန အရဟတ္တံ ပါပုဏာတိ။ ဣဒံ ဧကဿ ဘိက္ခုနော ယာဝ အရဟတ္တာ နိယျာနမုခံ။ (မ-ဋ္ဌ-၁-၂၅၄။) အာနာပါနစတုတ္ထစျာန်တိုင်အောင် စျာန်ကို ရရှိထားသော ယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်သည် ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိစခန်းသို့ တက်လှမ်းရာ၌ စျာန်အင်္ဂါတို့က စ၍ နာမ်ရုပ်တို့ကို သိမ်းဆည်းခဲ့သော် ယင်းပုဂ္ဂိုလ်မျိုးကို စျာနကမ္မိကပုဂ္ဂိုလ်ဟူ၍ ခေါ်ဆို၏။ အဿာသပဿာသ ရုပ်တရားတို့က စ၍ ရုပ် နာမ်တို့ကို သိမ်းဆည်းခဲ့သော် အဿာသပဿာသ- ကမ္မိကပုဂ္ဂိုလ်ဟူ၍ ခေါ်ဆို၏။ ယင်းပုဂ္ဂိုလ် နှစ်မျိုးလုံး၌ ရုပ်နာမ်ကို သိမ်းဆည်းပုံ အခြင်းအရာ စသည်တို့ကား
“以禅那为业处者也思察：‘这些禅支依止什么？依止所依。所谓所依，就是所生身。’他如此分别名色：‘诸禅支是名法，所生身是色法。’在寻求其缘时，他见到以无明等为始的缘行相，便如此越度疑惑：‘这只是缘与缘生法，并没有除此以外的有情或个人。’他把三相安立于连同因缘的名色之上，增长观修，渐次到达阿罗汉果。这是某一比丘直至阿罗汉果的出离门。”（《中部义注》1-254。）已经证得入出息第四禅的禅修者，在进至见清净阶段时，若从禅支开始把握名色，这一类人称为“以禅那为业处者”；若从入出息色法开始把握色名，则称为“以入出息为业处者”。这两类人把握色名的方式等方面
တူညီလျက်ပင် ရှိ၏။ ဤ၌ သမုဒယဓမ္မာနုပဿီ စသည်ကို သဘောပေါက်စေရန်အတွက် စျာနကမ္မိကပုဂ္ဂိုလ် အကြောင်းကို ဖော်ပြအပ်ပါသည်။
相同。这里为了说明随观生法等义，先叙述以禅那为业处者。
စျာနကမ္မိကပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်း ဤစျာန်အင်္ဂါတို့သည် အဘယ်ကိုမှီ၍ ဖြစ်ကုန်သနည်းဟု ဉာဏ်ဖြင့် စူးစမ်း ဆင်ခြင်ကြည့်လတ်သော် ဤစျာန်အင်္ဂါတို့သည် ဝတ္ထုရုပ်ကို မှီကုန်၏ဟု သိ၏။ ဝတ္ထု မည်သည် ကရဇကာယ တည်း။ ကရဇကာယ မည်သည် မဟာဘုတ်လေးပါးတို့နှင့် ဥပါဒါရုပ်တည်း။ စျာန်အင်္ဂါတို့ကား နာမ်တရား၊ ကရဇကာယကား ရုပ်တရားတည်း။ ဤသို့ နာမ်ရုပ်ကို အသီးအသီး ပိုင်းခြားမှတ်သားပြီး၍ ထိုနာမ်ရုပ်၏ အကြောင်းတရားကို ရှာဖွေလတ်သော် အဝိဇ္ဇာ အစရှိသော ကျေးဇူးပြုပုံ အခြင်းအရာရှိသော ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် သဘောတရားကို ဉာဏ်ဖြင့် သိမြင်၍ --- ''ဤနာမ်ရုပ်သည် အကြောင်းတရားနှင့် အကျိုးတရားမျှသာတည်း၊ အကြောင်း-အကျိုးမှ အခြားတစ်ပါးသော သတ္တဝါသည်လည်းကောင်း ပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်းကောင်း မရှိ'' --- ဤသို့ ယုံမှားခြင်း ဝိစိကိစ္ဆာတရားကို ကျော်လွှားလွန်မြောက်သည် ဖြစ်၍ အကြောင်းတရားနှင့် တကွသော နာမ်ရုပ်၌
以禅那为业处者也以智探究：“这些禅支依止什么而生？”他了知：“这些禅支依止所依色。所谓所依，就是所生身；所谓所生身，就是四大种与所造色。禅支是名法，所生身是色法。”如此逐一分别、标识名色之后，他寻求这些名色的诸因，便以智知见无明等如何作为缘助——即缘起的法性；于是了知：“这名色只是因法与果法而已；除因果之外，并没有另一个有情或补特伽罗。”他如此越过疑惑，并在连同因缘的名色之上
လက္ခဏာရေးသုံးတန်သို့ တင်၍ ဝိပဿနာဉာဏ်ကို တိုးပွားစေသည်ရှိသော် အစဥ်သဖြင့် အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ဆိုက်ရောက်၏။ ဤကား စျာနကမ္မိက အမည်ရသော တစ်ဦးသော ယောဂါဝစရ ရဟန်းတော်၏ အရဟတ္တဖိုလ် တိုင်အောင်သော သံသရာဝဋ်မှ ထွက်မြောက်ကြောင်း နိယျာနိက လမ်းကြောင်းပင်တည်း။ (မ-ဋ္ဌ-၁-၂၅၄။) ဤအထက်ပါ အဋ္ဌကထာ၏ ဖွင့်ဆိုတော်မူချက်နှင့် အညီ ---
安立于三相之下，使观智逐步增长，依次证得阿罗汉果。这就是一位称为“以禅那为业处者”的禅修比丘直至阿罗汉果、从轮回中出离的道路。（《中部义注》1-254。）依照上述义注的解释
原书第 597 页
နာမ်ကမ္မဋ္ဌာန်းပိုင်း -- သတိပဋ္ဌာန် (၄)ပါး အခန်း ၁။ (က) အဝိဇ္ဇာ-တဏှာ-ဥပါဒါန်-သင်္ခါရ-ကံ စသော အကြောင်းတရားတို့ ထင်ရှားဖြစ်ခြင်းကြောင့် ရူပကာယ နာမကာယဟူသော ဥပါဒါနက္ခန္ဓာငါးပါးတို့၏ ထင်ရှားဖြစ်ပုံကိုလည်းကောင်း၊ ( ခ ) ယင်း ဥပါဒါနက္ခန္ဓာငါးပါးတို့၏ ဖြစ်မှု ဥပါဒ်ကိုလည်းကောင်း --- ရှုမြင်ခဲ့သော် သမုဒယဓမ္မာနုပဿီ = ဖြစ်ကြောင်းတရားနှင့် ဖြစ်ခြင်းသဘောကို ရှုမြင်သူဟူ၍ ဆို အပ်၏။
1．（甲）由于无明、爱、取、行、业等因法明显生起，观见称为色身、名身的果五取蕴如何明显生起；（乙）又观见这些五取蕴生起的“生”——若能如此观见，便称为随观生法者，即观见生起之因与生起本身的人。
၂။ (က) အဝိဇ္ဇာ-တဏှာ-ဥပါဒါန်-သင်္ခါရ-ကံ စသော အကြောင်းတရားတို့၏ အရဟတ္တမဂ်ကြောင့် ချုပ်ငြိမ်း သွားသောအခါ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာငါးပါးတို့၏ ချုပ်ငြိမ်းပုံကိုလည်းကောင်း၊ ( ခ ) ဥပါဒါနက္ခန္ဓာငါးပါးတို့၏ ပျက်မှု ဘင်ကိုလည်းကောင်း၊ ရှုမြင်နိုင်ခဲ့သော် ဝယဓမ္မာနုပဿီ = ချုပ်- ကြောင်းတရားနှင့် ချုပ်ခြင်းသဘောကို ရှုမြင်သူဟူ၍ ဆိုအပ်၏။
2．（甲）当无明、爱、取、行、业等因法由阿罗汉道而止息时，观见五取蕴如何止息；（乙）又观见五取蕴坏灭的“坏”——若能如此观见，便称为随观灭法者，即观见止息之因与止息本身的人。
၃။ ရံခါ သမုဒယဓမ္မကို၊ ရံခါ ဝယဓမ္မကို ရှုမြင်နေလျှင် သမုဒယဝယဓမ္မာနုပဿီပုဂ္ဂိုလ်ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။
3．若时而观照生法，时而观照灭法，便称为随观生灭法者。
တစ်ဖန် ဣရိယာပထပိုင်း စသည်တို့၌လည်း ဤသို့ ဖွင့်ဆိုထားတော်မူ၏။
再者，在威仪等部分，义注也作了如下解释。
သမုဒယဓမ္မာနုပဿီ ဝါတိအာဒီသု ပန ''အဝိဇ္ဇာသမုဒယော ရူပသမုဒယော''တိအာဒိနာ နယေန ပဉ္စ- ဟာကာရေဟိ ရူပက္ခန္ဓဿ သမုဒယော စ ဝယော စ နီဟရိတဗ္ဗော။ တဥှိ သန္ဓာယ ဣဓ ''သမုဒယဓမ္မာနုပဿီ ဝါ''တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ (မ-ဋ္ဌ-၁-၂၅၇။) သမုဒယဝယဓမ္မာနုပဿီ ဝါတိ ဧတ္ထ ပန ''အဝိဇ္ဇာသမုဒယာ ဝေဒနာသမုဒယော''တိအာဒီဟိ ပဉ္စဟိ ပဉ္စဟိ အာကာရေဟိ ဝေဒနာနံ သမုဒယဉ္စ ဝယဉ္စ ပဿန္တော သမုဒယဓမ္မာနုပဿီ ဝါ ဝေဒနာသု ဝိဟရတိ၊ ဝယဓမ္မာနုပဿီ ဝါ ဝေဒနာသု ဝိဟရတိ၊ ကာလေန သမုဒယဓမ္မာနုပဿီ ဝါ၊ ကာလေန ဝယဓမ္မာနုပဿီ ဝါ ဝေဒနာသု ဝိဟရတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော။ (မ-ဋ္ဌ-၁-၂၈၃-၂၈၄။) သမုဒယဝယဓမ္မာနုပဿီတိ ဧတ္ထ ပန ''အဝိဇ္ဇာသမုဒယာ ဝိညာဏသမုဒယော''တိ ဧဝံ ပဉ္စဟိ ပဉ္စဟိ အာကာရေဟိ ဝိညာဏဿ သမုဒယော စ ဝယော စ နီဟရိတဗ္ဗော။ (မ-ဋ္ဌ-၁-၂၈၅။) သမုဒယဝယာ ပနေတ္ထ ''အဝိဇ္ဇာသမုဒယာ ရူပသမုဒယော''တိအာဒီနံ ပဉ္စသု ခန္ဓေသု ဝုတ္တာနံ ပညာသာယ လက္ခဏာနံ ဝသေန နီဟရိတဗ္ဗာ။ (မ-ဋ္ဌ-၁-၂၉၁။)
“在‘或随观生法’等语中，应当依‘由无明之集而有色之集’等理趣，以五种方式引出色蕴的集与灭。正是针对这一点，此处才说‘或随观生法’等语。”（《中部义注》1-“此处所谓‘或随观生灭法’，应当了知：他以‘由无明之集而有受之集’等各五种方式，观见诸受的集与灭；于是，他或于诸受随观生法而住，或于诸受随观灭法而住，或时而于诸受随观生法、时而随观灭法而住。”（《中部义注》1-283—“此处所谓‘随观生灭法者’，应以‘由无明之集而有识之集’等各五种方式，引出识的集与灭。”（《中部义注》1-“此处的集与灭，应依‘由无明之集而有色之集’等在五蕴中所说的五十种特相而引出。”（《中部义注》1-291。）
ဤအထက်ပါ အဋ္ဌကထာစကားတို့ကား ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ်ပါဠိတော် (၅၃)၌ လာရှိသော ခန္ဓာငါးပါး၌ ဥဒယ ဉာဏ် (၂၅)ပါး၊ ဝယဉာဏ် (၂၅)ပါး ဟူသော ဥဒယဗ္ဗယဉာဏ် (၅ဝ)တို့ကို ရည်ညွှန်း၍ ဖွင့်ဆိုထားတော်မူသော စကားတို့ ဖြစ်ကြ၏။ ယင်းအဋ္ဌကထာ၏ ဆိုလိုရင်းမှာ ဤသို့ ဖြစ်၏။
上述义注之语，是就《无碍解道》巴利第53页所说五蕴中的二十五种生起智、二十五种坏灭智——合为五十种生灭智——而作的解释。其义如下。
၁။ အဝိဇ္ဇာ-တဏှာ-ဥပါဒါန်-သင်္ခါရ-ကံ စသော အကြောင်းတရားတို့၏ ထင်ရှားဖြစ်ခြင်းကြောင့် ကာယ- ဝေဒနာ-စိတ္တ-ဓမ္မဟူသော အကျိုးဥပါဒါနက္ခန္ဓာငါးပါးတို့၏ ထင်ရှားဖြစ်ပုံကိုလည်းကောင်း၊ အကျိုးဥပါဒါနက္ခန္ဓာ ငါးပါးတို့၏ ဖြစ်မှုဥပါဒ်ကိုလည်းကောင်း ဝိပဿနာဉာဏ်ဖြင့် ရှုမြင်ခဲ့သော် သမုဒယဓမ္မာနုပဿီ = သမုဒယဓမ္မကို = ဖြစ်ကြောင်းတရားနှင့် ဖြစ်ခြင်းသဘောကို အဖန်ဖန် အထပ်ထပ် ရှုနေသူ မည်၏။
1．由于无明、爱、取、行、业等因法明显生起，若以观智观见称为身、受、心、法的果五取蕴如何明显生起，又观见这些果五取蕴生起的“生”，便称为随观生法者，即反复、一再观照生法——生起之因与生起本身——的人。
၂။ အဝိဇ္ဇာနိရောဓာ ရူပနိရောဓောတိ အဂ္ဂမဂ္ဂဉာဏေန အဝိဇ္ဇာယ အနုပ္ပါဒနိရောဓတော အနာဂတဿ ရူပဿ အနုပ္ပါဒနိရောဓော ဟောတိ ပစ္စယာဘာဝေ အဘာဝတော။ (မဟာဋီ-၂-၄၂၁။)
“所谓‘由无明灭而色灭’，是说最上道智使无明以不再生起之灭而灭，由于缘不存在时果也不存在，未来色也就以不再生起之灭而灭。”（《大复注》2-421。）
原书第 598 页
အဝိဇ္ဇာ-တဏှာ-ဥပါဒါန်-သင်္ခါရ-ကံ စသော အကြောင်းတရားတို့၏ အရဟတ္တမဂ်ကြောင့် နောင်တစ်ဖန် မဖြစ်သော ချုပ်ခြင်းဖြင့် ချုပ်ငြိမ်း၍သွားခြင်းကြောင့် ပရိနိဗ္ဗာနစုတိ၏ နောက်ဆွယ်ဝယ် အနာဂတ်ဖြစ်သော ကာယ-ဝေဒနာ-စိတ္တ-ဓမ္မဟူသော ဥပါဒါနက္ခန္ဓာငါးပါးတို့၏ နောင်တစ်ဖန် မဖြစ်သော ချုပ်ခြင်းဖြင့် ချုပ်ငြိမ်း ပုံကိုလည်းကောင်း၊ ယင်း ဥပါဒါနက္ခန္ဓာငါးပါးတို့၏ ချုပ်ခြင်း = ပျက်ခြင်း = ဘင်ကိုလည်းကောင်း ဝိပဿနာ ဉာဏ်ဖြင့် ရှုမြင်ခဲ့သော် ဝယဓမ္မာနုပဿီ = ဝယဓမ္မကို = ချုပ်ကြောင်းတရားနှင့် ချုပ်ခြင်းသဘောကို အဖန်ဖန် အထပ်ထပ် ရှုနေသူ မည်၏။
当无明、爱、取、行、业等因法由阿罗汉道，以未来不再生起之灭而止息后，若以观智观见：在般涅槃死没之后，称为身、受、心、法的未来果五取蕴如何也以未来不再生起之灭而止息；又观见这些五取蕴当下的灭＝坏灭＝坏，便称为随观灭法者，即反复、一再观照灭法——止息之因与止息本身——的人。
၃။ ရံခါ သမုဒယဓမ္မကို၊ ရံခါ ဝယဓမ္မကို အဖန်ဖန် အထပ်ထပ် ဝိပဿနာဉာဏ်ဖြင့် ရှုမြင်ခဲ့သော် သမုဒယ- ဝယဓမ္မာနုပဿီ = သမုဒယဓမ္မ ဝယဓမ္မကို = ဖြစ်ကြောင်းတရားနှင့် ဖြစ်ခြင်းသဘော၊ ချုပ်ကြောင်းတရားနှင့် ချုပ်ခြင်းသဘောကို အဖန်ဖန် အထပ်ထပ် ရှုနေသူ မည်၏။
3．若以观智时而反复、一再观照生法，时而反复、一再观照灭法，便称为随观生灭法者，即反复、一再观照生法与灭法——生起之因与生起本身、止息之因与止息本身——的人。
ဤကား အထက်ပါ အဋ္ဌကထာစကားရပ်တို့၏ ဆိုလိုရင်းသဘောတည်း။ ဤအပိုင်းတွင် ဘုရားရှင်သည်- ၁။ ပစ္စယပရိဂ္ဂဟဉာဏ်၊ ၂။ သမ္မသနဉာဏ်၊ ၃။ ဥဒယဗ္ဗယဉာဏ် --- ဤဉာဏ် (၃)ပါးတို့ကို စုပေါင်း၍ ဟောကြားထားတော်မူပေသည်။ ယင်းဉာဏ် (၃)ပါးတို့ကို ရရှိအောင် ဆက်လက် ကြိုးစားအားထုတ်ရမည့် ကျင့်စဥ်အရပ်ရပ်ကို တစ်ဆင့်ပြီး တစ်ဆင့် ဆက်လက်၍ ဖော်ပြမည် ဖြစ် ပါသည်။ ထိုသို့ မဖော်ပြမီ သတိပဋ္ဌာန်ကျင့်စဥ်နှင့် ပတ်သက်၍ မျက်ကြောမပြတ်စေရန် ရှေ့ဆက်လက် ကျင့် ရမည့် ကျင့်စဥ်ကို မဟာသတိပဋ္ဌာနသုတ္တန်တွင် ဘုရားရှင်ကိုယ်တိုင် ဟောကြားထားတော်မူသည့်အတိုင်း အကျဥ်း ချုပ်၍ ကြိုတင် ဖော်ပြအပ်ပါသည်။ မိမိကျင့်ရမည့် သတိပဋ္ဌာန်ကျင့်စဥ်ကို ကြိုတင်၍ သဘောပေါက်ထားရန် အတွက် ဖြစ်ပေသည်။
这就是上述义注诸语的要义。在这一部分，世尊把三种智合在一起教说：1．缘摄受智；2．思惟智；3．生灭智。下文将逐阶继续说明为了证得这三种智所须努力修习的各种方法。在展开说明以前，为了不让念处修法的脉络中断，先依世尊在《大念处经》中的亲自教说，概述下一步应继续修习的方法，使人预先了解自己所须修习的念处法门。