无色界禅篇
《趣向涅槃之道》中文全译本 · 非缩略版
止业处篇 · 原书第 601–615 页 · 103 个翻译单元
缅文为主本的机器规范化候选文本，尚未逐页人工校勘；中文全卷标记为「待义审」，缅文语义、上座部实修义理与中文表达三层人工审核尚未通过。引用前请回核原书。
原书第 601 页
အရူပါဝစရစျာန်ပိုင်း
无色界禅篇
အာကာသာနဉ္စာယတနစျာန်
空无边处禅
အရူပါဝစရစျာန်သည် ---- ၁။ အာကာသာနဉ္စာယတနစျာန်၊ ၂။ ဝိညာဏဉ္စာယတနစျာန်၊ ၃။ အာကိဉ္စညာယတနစျာန်၊ ၄။ နေဝသညာနာသညာယတနစျာန် --- ဟူ၍ ဤသို့လျှင် လေးမျိုးပြား၏။ ထိုတွင် အာကာသာနဉ္စာယတနစျာန်ကို ရရှိအောင် ပွားများအားထုတ် လိုသော ယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်သည် ရှေးဦးစွာ ရုပ်တရားတို့၏ အပြစ်ကို မြင်အောင် ရှုဆင်ခြင်အပ်၏။
无色界禅有四种：一、空无边处禅；二、识无边处禅；三、无所有处禅；四、非想非非想处禅。其中，想要修习以证得空无边处禅的瑜伽行者，首先应观照、思惟色法的过患。
မိဘတို့၏ သုက်သွေးကြောင့် ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာရသော ဤခန္ဓာကိုယ်ကို ကရဇကာယဟု ခေါ်ဆို၏။
由父母精卵而明显产生的这个身体，称为所生身（karajakāya）。
ဤကရဇကာယ ထင်ရှားရှိခြင်းကြောင့် တုတ်ဓားစသော လက်နက်ကို စွဲကိုင်လျက် သတ်ပုတ်ကြ၏၊ ရိုက်နှက်ကြ၏၊ ညှဥ်းပန်းနှိပ်စက်ကြ၏၊ ခိုက်ရန်ဖြစ်ကြ၏၊ ငြင်းခုံကြ၏၊ မျက်စိရောဂါ နားရောဂါစသည်ဖြင့် ရောဂါအမျိုးမျိုးကို ခံစားရ၏။ ဤကရဇကာယ အမည်ရသော ရုပ်တရားသာ မရှိပါက ထိုကဲ့သို့သော ဒုက္ခမျိုးစုံမှ လွတ်ပေလိမ့်မည် ဟု ပညာဖြင့် ဆင်ခြင်၍ ရုပ်တရားကိုသာလျှင် ငြီးငွေ့ခြင်းငှာ စက်ဆုပ်ခြင်းငှာ ချုပ်စေခြင်းငှာ အာကာသာန- ဉ္စာယတနစျာန်ကို ရရှိအောင် ကြိုးစားအားထုတ်ရ၏။ အာကာသာနဉ္စာယတနစျာန်ဟူသည် အာကာသ ကောင်းကင်ပညတ်လျှင် တည်ရာအာရုံရှိသော စျာန်တည်း။ ကရဇကာယအမည်ရသော ရုပ်တရား၌ အပြစ်ကို မြင်အောင်ရှု၍ ထိုရုပ်တရားကို ကျော်လွှားလွန်မြောက်ဖို့ရန် အာကာသကသိုဏ်းမှတစ်ပါး ကြွင်းကျန်သော ပထဝီကသိုဏ်းစသော ကသိုဏ်း (၉)ပါးတို့တွင် တစ်ပါးပါးသော ကသိုဏ်း၌ စတုတ္ထစျာန်ကို ဖြစ်စေအပ်၏။
正因这所生身存在，人们才会手持棍棒刀剑等武器互相杀害、殴打、折磨、争斗、争吵，也会遭受眼病、耳病等种种疾病。瑜伽行者应以慧思惟：如果没有这称为所生身的色法，就能免除这一切苦。为了厌离、厌患色法并令色法止息，他应努力证得空无边处禅。所谓空无边处禅，是以虚空概念为所依所缘的禅。瑜伽行者观见所生身这一色法的过患，为了超越色法，应从除限定虚空遍以外的地遍等九遍中任选一遍，生起第四禅。
ယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်၏ မူလနိမိတ်ယူရာ ဖြစ်သော ပထဝီကသိုဏ်းဝန်း၏ တည်ရာ မြေကြီးကား ဥတုဇ သြဇဋ္ဌမကရုပ်တို့၏ အပေါင်းအစု ဖြစ်သဖြင့် ရုပ်အစစ်ပင်တည်း။ သို့သော် ပထဝီကသိုဏ်းလျှင် အာရုံရှိသော စတုတ္ထစျာန်သို့ တိုင်အောင် စျာန်တရားတို့၏ အာရုံမှာ ပထဝီကသိုဏ်း ပဋိဘာဂနိမိတ်တည်း။ ယင်း ပဋိဘာဂ နိမိတ်ကား မူလနိမိတ်ယူရာ မြေကြီးဟု ခေါ်ဝေါ်အပ်သော ဥတုဇသြဇဋ္ဌမကရုပ်ဟူသော ပရမတ္ထဓမ္မမှ အလွတ် ဖြစ်သော ယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်၏ ဘာဝနာသညာကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ပညတ်သာတည်း။ ရုပ်အစစ်ကား မဟုတ်ပေ။ ရူပါဝစရ စတုတ္ထစျာန်တိုင်အောင်သော စျာန်တရားတို့သည် ယင်းပညတ်ပဋိဘာဂနိမိတ်ကိုသာ အာရုံ ပြုကြ၏။ မူလကသိုဏ်းဝန်း၏ တည်ရာ ဥတုဇသြဇဋ္ဌမကရုပ်ဟူသော ရုပ်အစစ်ကို အာရုံ မပြုကြပေ။ ထိုကြောင့် ရူပါဝစရစျာန်တို့သည်လည်း ကရဇရူပခေါ်သည့် ရုပ်အစစ်ကို ကျော်လွှားလွန်မြောက်ပြီးသာ ဖြစ်သည်။
瑜伽行者最初取相所依的地遍圆，其所依土地是时节生食素八法聚色法的集合，因此是真实色法。然而，以地遍为所缘直至第四禅的诸禅，其所缘都是地遍似相。这个似相脱离了称为原始取相所依土地的时节生食素八法聚究竟法，只是由瑜伽行者的修习想所生的概念，不是真实色法。直至色界第四禅的诸禅，只缘取这个概念似相，并不缘取原来遍圆所依、称为时节生食素八法聚的真实色法。因此，色界诸禅其实已经超越了称为所生色的真实色法。
ထိုယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်အား ရူပါဝစရစတုတ္ထစျာန်၏ အစွမ်းအားဖြင့် ကရဇရုပ်ကို ကျော်လွှားလွန်မြောက် ခြင်းသည် အကယ်၍ကား ဖြစ်ပါပေ၏၊ (ကရဇရုပ်ကို အာရုံမပြုခြင်း ပဋိဘာဂနိမိတ်ကိုသာ အာရုံပြုခြင်းကြောင့် ကျော်လွှားလွန်မြောက်ခြင်း ဖြစ်၏။) ထိုသို့ပင် ဖြစ်ပါသော်လည်း ကသိုဏ်းရုပ်သည်လည်း စျာန်၏ အာရုံအဖြစ်ဖြင့် အာရုံယူ၍ ရနိုင်ခြင်းကြောင့် ထိုကရဇရုပ်နှင့် တူသည်သာလျှင် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုကသိုဏ်းရုပ်ကိုလည်း ကျော်လွှားလွန်မြောက်ဖို့ရန် အလိုရှိအပ်ပေ၏။ ဥပမာ ----- မြွေကြောက်တတ်သော ယောကျာ်းသည် တောတွင်း၌ မြွေက နောက်မှလိုက်သဖြင့် အပန်းတကြီး လျင်လျင်မြန်မြန် ပြေးလေသော် ပြေးရာအရပ်၌ မြွေနှင့်တူအောင် ဆေးရောင် အမျိုးမျိုးဖြင့် ခြယ်သထားအပ်သော ဆန်းကြယ်သော ထန်းရွက်ကိုလည်းကောင်း၊ နွယ်ကိုလည်း-
诚然，瑜伽行者凭借色界第四禅已经超越所生色〔因为他不缘取所生色，只缘取似相〕；然而，遍相之色仍能作为禅的所缘被缘取，所以它与所生色相似。因此，也应当希望超越遍相之色。譬如，一个怕蛇的人在森林里被蛇追赶，拼命疾跑；在逃跑途中，他远远看见以各种颜料画得像蛇的奇异棕榈叶、藤蔓、绳索，或地上的裂缝——
原书第 602 页
ကောင်း၊ ကြိုးကိုလည်းကောင်း၊ မြေကြီး၌ ကွဲအက်နေသော အက်ကြောင်းကိုလည်းကောင်း အဝေးက လှမ်းမြင် လိုက်လျှင် ကြောက်ရွံ့ထိတ်လန့်သွား၏၊ ထိုဝတ္ထုကို မကြည့်လို ဖြစ်သွား၏။ နောက်ဥပမာ တစ်မျိုးကား ---- မိမိ၏ အကျိုးစီးပွားမဲ့ကို ပြုလုပ်တတ်သော ရန်သူယောကျာ်း တစ်ဦးနှင့်အတူ တစ်ရွာတည်း၌ နေထိုင်ရသော ယောကျာ်းသည် ထိုရန်သူယောကျာ်းက ပုတ်ခတ်ခြင်း၊ နှောင်ဖွဲ့ခြင်း၊ အိမ်ကို မီးတိုက်ခြင်း စသည်တို့ဖြင့် နှိပ်စက် အပ်သည်ဖြစ်၍ အခြားတစ်ရွာသို့ ပြောင်းရွှေ့နေထိုင်လိုက်၏။ ထိုရွာ၌လည်း ထိုရန်သူယောကျာ်းနှင့် အဆင်း သဏ္ဌာန် အသံ အပြုအမူ ပယောဂတူသော ယောကျာ်းကို တွေ့မြင်ပြန်သော် ကြောက်ရွံ့ထိတ်လန့်သည်သာ ဖြစ်ပြန်၏။ ထိုသူ့ကိုလည်း မကြည့်လို ဖြစ်နေတတ်၏။
——也会惊恐畏惧，不愿再看那些东西。又如，一个人与常加害自己的仇敌住在同一村落，遭那仇敌殴打、捆绑、焚屋等侵害，于是迁居他村；若在那里又见到一个容貌、声音、行为和举止都像原来仇敌的人，他仍会惊恐畏惧，也不愿看那个人。
ဤဥပမာများအတူ ယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်သည် ကရဇရုပ်ကိုသာမက ထိုကရဇရုပ်ကို အခြေခံ၍ ဖြစ်ပေါ် လာသော ကသိုဏ်းရုပ်ကိုလည်း ဤကသိုဏ်းရုပ်သည် ထိုကရဇရုပ်နှင့် တူသည်သာလျှင်တည်းဟု စွဲမြဲစွာ မှတ်သား၍ ထိုကသိုဏ်းရုပ်ကိုလည်း ကြောက်ခြင်းလန့်ခြင်း မမြင်လိုခြင်း သဘောတရားများ ထင်ရှား ဖြစ်ပေါ် လာ၍ ယင်းကသိုဏ်းရုပ်ကိုလည်း ကျော်လွှားလွန်မြောက်ခြင်းငှာ အလိုရှိမှုကို မှတ်သားပါ။
同样，瑜伽行者不但畏惧所生色，也认定依所生色而出现的遍相之色与所生色相似，于是对遍相之色也生起畏惧、不安、不愿看见的心态，并希望超越遍相之色。应当理解这一点。
〔〔〔အာကာသာနဉ္စာယတနစျာန်ကို အလိုရှိသော အသင်သူတော်ကောင်းသည် ရှေးဦးစွာ ပထဝီကသိုဏ်း- လျှင် အာရုံရှိသော ပထမစျာန် ဒုတိယစျာန် တတိယစျာန် စတုတ္ထစျာန်တို့ကို အစဥ်အတိုင်း ဝင်စားထားပါ။
〔想要证得空无边处禅的贤善者，应先依次进入以地遍为所缘的初禅、第二禅、第三禅与第四禅。
ထိုနောင် အောက်ပါအတိုင်း ဆက်လက်ကျင့်ပါ။〕 ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသည့်နည်းအတိုင်း ထိုယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်သည် စတုတ္ထစျာန်၏ အာရုံဖြစ်သော ထိုပထဝီ ကသိုဏ်းရုပ်မှ ငြီးငွေ့၍ ကျော်လွှားလွန်မြောက်လိုသည်ဖြစ်၍ ဝသီဘော်ငါးတန်ကို နိုင်နင်းအောင် လေ့ကျက် အပ်ပြီးသည် ဖြစ်၍ အဝါးဝစွာ လေ့လာအပ်ပြီးသော ပထဝီကသိုဏ်းလျှင် အာရုံရှိသော စတုတ္ထစျာန်မှ ထ၍ ထိုစတုတ္ထစျာန်၌ ဤသို့ အပြစ်ကို မြင်အောင်ရှုပါ။
随后按下述方法继续修习。〕依照以上方法，瑜伽行者厌离作为第四禅所缘的地遍之色，想要超越它；他先熟练掌握五自在，充分练习以地遍为所缘的第四禅，再从该第四禅出定，观见它具有如下过患：
၁။ ဤရူပါဝစရစတုတ္ထစျာန်သည် ငါငြီးငွေ့အပ်သော ကသိုဏ်းရုပ်ကို အာရုံပြုဘိ၏။
一、这个色界第四禅缘取我所厌离的遍相之色；
၂။ သောမနဿဝေဒနာဟူသော နီးကပ်သော ရန်သူရှိ၏။
二、它有悦受这一近敌；
၃။ ငြိမ်သက်သော ဝိမောက္ခဖြစ်သော အရူပစျာန်အောက် ရုန့်ရင်း၏။ --- ဤသို့ အပြစ်ကို မြင်အောင်ရှု၏။ ဤရူပါဝစရစတုတ္ထစျာန်သည် ဥပေက္ခာ ဧကဂ္ဂတာဟူသော စျာန်အင်္ဂါ နှစ်ပါးသာ ရှိသကဲ့သို့ အလားတူပင် အရူပါဝစရစျာန်တို့သည်လည်း ဥပေက္ခာ ဧကဂ္ဂတာဟူသော စျာန်အင်္ဂါ နှစ်ပါးတို့သာ ရှိကြသောကြောင့် ဤရူပါဝစရစတုတ္ထစျာန်၌ စျာန်အင်္ဂါ၏ ရုန့်ရင်းကြမ်းတမ်းမှု သဘောတရား- ကား မရှိပေ။ ထိုယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်သည် ထိုရူပါဝစရစတုတ္ထစျာန်၌ ဤဆိုအပ်ပြီးသောနည်းဖြင့် အပြစ်ကို မြင်အောင်ရှု၍ ---- ၄။ ထိုစတုတ္ထစျာန်၌ တွယ်တာငဲ့ကွက် တသက်သက်ရှိခြင်းကို ကုန်စေ၍၊ ၅။ အာကာသာနဉ္စာယတနစျာန်ကို ငြိမ်သက်သောအားဖြင့် အဆုံးမရှိသောအားဖြင့် နှလုံးသွင်း၍၊ ၆။ စကြဝဠာ ဆုံးသည်တိုင်အောင်လည်းကောင်း၊ အလိုရှိသမျှအရပ်သို့ တိုင်အောင်လည်းကောင်း မိမိပွားထား ပြီးသော ပထဝီကသိုဏ်းရုပ်ကို ဖြန့်ကြက်၍၊
三、它不如宁静解脱的无色界禅微细。应如此观见过患。色界第四禅只有舍与一境性两个禅支，无色界诸禅也同样只有舍与一境性两个禅支，所以色界第四禅并没有禅支粗重这一过患。瑜伽行者以这种方式观见色界第四禅的过患以后，应当：四、除尽对第四禅的依恋与顾惜；五、把空无边处禅作意为宁静、无边；六、把自己已经修习的地遍之色扩展到整个轮围世界，或扩展到自己所希望的任何范围；
၇။ ထိုကသိုဏ်းရုပ်ဖြင့် တွေ့ထိရာအရပ်ကို အာကာသ အာကာသ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ အနန္တအာကာသ အနန္တအာကာသ ဟူ၍လည်းကောင်း နှလုံးသွင်း၍ ----
七、对于遍相之色所触及的空间，作意‘虚空、虚空’，或作意‘无边虚空、无边虚空’，然后——
原书第 603 页
သမထကမ္မဋ္ဌာန်းပိုင်း -- အာကာသာနဉ္စာယတနစျာန် ရူပါဝစရစတုတ္ထစျာန်၏ အာရုံဖြစ်သော ပထဝီကသိုဏ်းရုပ်ကို ခွာ၏။ ထင်ရှားစေအံ့ -- ထိုပထဝီကသိုဏ်း ရုပ်ကို ခွာသော ယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်သည် ဖျာတစ်ချပ်ကို ခေါက်လိပ်သကဲ့သို့ ပထဝီကသိုဏ်းကို ခေါက်လိပ်- သည်လည်း မဟုတ်။ မုန့်အိုးကင်းမှ မုန့်ကို ခွာသကဲ့သို့ ပထဝီကသိုဏ်းဝန်းကို ခွာထုတ်သည်လည်း မဟုတ်။
——撤除作为色界第四禅所缘的地遍之色。所谓撤除，并不是像卷席子那样把地遍卷起来，也不是像从煎锅上揭下薄饼那样把地遍圆揭下来。
အဟုတ်သော်ကား ပထဝီကသိုဏ်းကို သက်သက် မဆင်ခြင်ခြင်းတည်း၊ နှလုံးမသွင်းခြင်းတည်း၊ မသုံးသပ်ခြင်း တည်း။ ပထဝီကသိုဏ်းကို မဆင်ခြင်ဘဲ နှလုံးမသွင်းဘဲ မသုံးသပ်ဘဲ စင်စစ်မှာမူ ထိုပထဝီကသိုဏ်းရုပ်ဖြင့် တွေ့ထိရာ အာကာသကိုပင် အာကာသ အာကာသ ဟူ၍ တစ်ဖက်သတ် နှလုံးသွင်းသော ယောဂါဝစရ ပုဂ္ဂိုလ်သည် ကသိုဏ်းကို ခွာသည် မည်၏။ ယင်းသို့ ခွာအပ်သော ပထဝီကသိုဏ်းသည်လည်း မထမကြွ မနစ် မဆုတ်။ ဤယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်၏ ပထဝီကသိုဏ်းကို သက်သက် နှလုံးမသွင်းခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ အာကာသ အာကာသဟု တစ်ဖက်သတ် နှလုံးသွင်းခြင်းကိုလည်းကောင်း အစွဲပြု၍ ပထဝီကသိုဏ်းကို ခွာသည် မည်ပေ၏။
真正的撤除，只是不再思惟、不再作意、不再省察地遍。瑜伽行者不思惟、不作意、不省察地遍之色，而只对该遍相之色所触及的虚空单向作意‘虚空、虚空’，这就称为撤除遍。被这样撤除的地遍并没有升起，也没有沉没、退失；只是由于瑜伽行者不再作意地遍，转而单向作意‘虚空、虚空’，所以称为撤除地遍。
ကသိုဏ်းကို ခွာရာ ခွာကြောင်း အာကာသကောင်းကင်ပညတ်မျှသည်သာလျှင် ထင်လာ၏။
撤除遍以后，只会显现那作为撤除处与撤除依据的虚空概念。
၁။ ကသိဏုဂ္ဃါဋိမာကာသ = ကသိုဏ်းကို ခွာ၍ ရရှိအပ်သော အာကာသ၊ ၂။ ကသိဏဖုဋ္ဌောကာသ = ကသိုဏ်းဖြင့် တွေ့ထိမိရာ အာကာသ၊ ၃။ ကသိဏဝိဝိတ္တာကာသ = ကသိုဏ်းမှ ကင်းဆိတ်သွားသော အာကာသ --- ဤသုံးပုဒ်လုံးသည် ပရိယာယ်နှင်နှင် ဖြစ်သောကြောင့် အနက်အားဖြင့် တူသည်သာတည်း။
一、kasiṇugghāṭimākāsa，即撤除遍后获得的虚空；二、kasiṇaphuṭṭhokāsa，即遍所触及的虚空；三、kasiṇavivittākāsa，即离开遍的虚空。这三个词只是不同的同义表达，在意义上完全相同。
(ဝိသုဒ္ဓိ-၁-၃၂ဝ-၃၂၁။)
（《清净道论》1-320—321。）
ဤအထက်ပါ ညွှန်ကြားချက်အတိုင်း အသင်သူတော်ကောင်းသည် နှလုံးသွင်းကြည့်ပါ။ အောင်မြင်မှုကို ရရှိနိုင်ပါသည်။ အကယ်၍ အောင်မြင်မှုမရရှိက ဤသို့လည်း နှလုံးသွင်းကြည့်ပါ။ ပထဝီကသိုဏ်းဝန်းကို စကြဝဠာ တစ်ခုလုံး ပြည့်အောင် ဖြန့်ကြက်ပါ။ အလိုရှိခဲ့လျှင် အနန္တစကြဝဠာသို့ တိုင်အောင်လည်း ပထဝီကသိုဏ်းဝန်းကို ဖြန့်ကြက်ပါ။ ဖြန့်ကြက်ပြီးနောက် ထိုပထဝီကသိုဏ်းလျှင် အာရုံရှိသော စတုတ္ထစျာန်ကို ဝင်စားပါ။ ထိုစတုတ္ထစျာန် မှထ၍ အထက်တွင် ရေးသားတင်ပြခဲ့သည့်အတိုင်း အမှတ် (၁)မှ (၆)သို့တိုင်အောင် ဆင်ခြင်ပါ။ ထိုနောင် ထို ပထဝီကသိုဏ်း၏ တစ်နေရာတွင် စိတ်စိုက်၍ ပထဝီကို နှလုံးမသွင်းဘဲ အာကာသကို တစ်ဖက်သတ် နှလုံး သွင်းပါ။ မကြာမီ အချိန်ကာလအတွင်းမှာပင် အာကာသအကြားအပေါက်ကို မြင်လာတတ်ပါသည်။ ထိုအခါတွင် အာကာသ မဖြစ်သေးသော ပထဝီကသိုဏ်းကို လုံးဝနှလုံးမသွင်းတော့ဘဲ ထင်လာသော အာကာသကိုသာလျှင်
贤善者应依以上指导尝试作意，便可能获得成功。如果尚未成功，也可尝试以下方法：把地遍圆扩展到充满整个轮围世界；如果愿意，也可扩展到无量轮围世界。扩展以后，进入以该地遍为所缘的第四禅；从第四禅出定后，依照上文逐项思惟第一项至第六项。随后把心专注在地遍的一处，不作意地而只作意虚空。不久便可能看见一个虚空缺口。这时，完全不再作意尚未成为虚空的地遍，只对已经显现的虚空——
တစ်ဖက်သတ် နှလုံးသွင်းလျက် အာကာသ အာကာသ ဟု ရှုနေပါ။ အာကာသသည် ထင်ရှားသထက် ထင်ရှား လာ၍ ငြိမ်သက်လာသောအခါ ယင်းအာကာသကိုပင် ဖြန့်ကြက်၍ အာကာသ အာကာသ ဟု ရှုပါ။ အာကာသ ကျယ်ပြန့်လာသည်နှင့်အမျှ ပထဝီကသိုဏ်းဝန်းမှာ တဖြည်းဖြည်း နောက်သို့ ဆုတ်သွားကာ အာကာသက နေရာ ယူလာပေလိမ့်မည်။ အာကာသကို အရပ် (၁ဝ)မျက်နှာသို့ တဖြည်းဖြည်း ဖြန့်ပါ။ နောက်ဆုံးတွင် ပထဝီကသိုဏ်း ပျောက်၍ အာကာသချည်းသက်သက် ကျန်ရှိပေလိမ့်မည်။ ယင်းသို့ ကျန်ရှိနေသော အာကာသကား ပထဝီ ကသိုဏ်းကို ခွာ၍ ရရှိလာသော အာကာသနိမိတ်ပင်တည်း။ ထိုအခါတွင် အောက်ပါ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂအဋ္ဌကထာ၏ ညွှန်ကြားချက်အတိုင်း ဆက်လက်လေ့ကျင့်ပါ။
——单向作意，观为‘虚空、虚空’。虚空越来越清楚、安定以后，就扩展该虚空，继续观为‘虚空、虚空’。随着虚空扩大，地遍圆会逐渐退后，让位给虚空。把虚空逐渐向十方扩展，最后地遍消失，只剩纯粹的虚空。所剩的虚空，就是撤除地遍后获得的虚空相。此时，应依下列《清净道论》义注的指导继续修习。
ထိုယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်သည် ထိုပထဝီကသိုဏ်းကို ခွာ၍ ရရှိလာသော အာကာသနိမိတ်ကို အာကာသ အာကာသ ဟူ၍ အဖန်ဖန် အထပ်ထပ် ဆင်ခြင်၏၊ ဝိတက်ဖြင့် အာကာသ အာကာသဟု ရှေးရှုခေါက်သည်ကို ထက်ဝန်းကျင် လှည့်လည်ခေါက်သည်ကို ပြု၏။ ဤသို့ အဖန်ဖန် အထပ်ထပ် ဆင်ခြင်သော ဝိတက်ဖြင့် အာ- ကာသ အာကာသဟု ရှေးရှုခေါက်သည်ကို ထက်ဝန်းကျင် ခေါက်သည်ကို ပြုသော ထိုယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်၏
瑜伽行者对撤除地遍后获得的虚空相，反复思惟‘虚空、虚空’，并以寻把心投向、反复叩向‘虚空、虚空’。对于这样反复思惟、以寻不断把心投向并叩向‘虚空、虚空’的瑜伽行者——
原书第 604 页
သန္တာန်၌ နီဝရဏတို့သည် ကွာကုန်၏၊ အာကာသနိမိတ်လျှင် အာရုံရှိသော သတိသည် အလွန်ထင်သည်ဖြစ်၍ ကောင်းစွာ တည်၏၊ ဥပစာရစျာန်သမာဓိဖြင့် စိတ်သည် အာကာသနိမိတ်၌ ကောင်းစွာ တည်ကြည်နေ၏။ ထို ယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်သည် ထိုအာကာသနိမိတ်ကို အဖန်ဖန် အထပ်ထပ် မှီဝဲ၏ ပွားများ၏ ကြိမ်ဖန်များစွာ အလေ့ အလာပြု၏။ ဤသို့ အဖန်ဖန် အထပ်ထပ် ဆင်ခြင်သော နှလုံးသွင်းသော ထိုယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်အား အာကာသ နိမိတ်အာရုံ၌ အာကာသာနဉ္စာယတနစိတ်သည် အပ္ပနာစျာန်၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ပထဝီကသိုဏ်း စသော ကသိုဏ်းပညတ်အာရုံတို့၌ ရူပါဝစရစျာန်စိတ်သည် အပ္ပနာစျာန်၏အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သကဲ့သို့တည်း။
——诸盖会在其相续中退去；以虚空相为所缘的念变得极为清楚，稳固安住；心以近行禅定安住于虚空相。他反复亲近、修习并多次练习这个虚空相。这样一再思惟、作意以后，空无边处心便以安止禅之力，在虚空相所缘上生起，正如色界禅心以安止禅之力在地遍等遍概念所缘上生起。
မှန်ပေသည် ---- ဤ အာကာသာနဉ္စာယတနစျာန်စိတ်၌လည်း စျာန်၏ ရှေးအဖို့၌ သုံးကြိမ်သော ဥပစာရဇော သို့မဟုတ် လေးကြိမ်သော ဥပစာရဇောတို့ကား ကာမာဝစရဇောတို့တည်း။ ယင်းကာမာဝစရ ဥပစာရဇောတို့သည် ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် ယှဥ်ကုန်သည်သာလျှင် ဖြစ်ကုန်၏။ လေးကြိမ်မြောက်ဇောသည် သို့မဟုတ် ငါးကြိမ်မြောက် ဇောသည် အာကာသာနဉ္စာယတန အမည်ရသော အရူပါဝစရဇော ဖြစ်၏။ အကြွင်းကား ပထဝီကသိုဏ်း၌ ဖွင့်ဆိုခဲ့သည့်အတိုင်းသာတည်း။ (ဝိသုဒ္ဓိ-၁-၃၂၁။) အထူးကား --------- ဤသို့လျှင် အရူပါဝစရစျာန်စိတ်သည် ဖြစ်ပေါ်လာလတ်သော် ထိုယောဂါဝစရ ရဟန်း- သည် အိုးဝတွင် ဖုံးလွှမ်းထားအပ်သော အဝတ်ကို ဖွင့်လှစ်လိုက်သည့်အခါ အဝတ်ကွယ်ပျောက်၍ မျက်နှာဝ ဟင်းလင်းပေါက် အာကာသသည် ပေါ်ပေါက်လာသကဲ့သို့ --- ဤဥပမာအတူပင်လျှင် ရှေး၌ ကသိုဏ်းဝန်းကို ရူပါဝစရစျာန်စက္ခုဖြင့် ကြည့်ရှုလျက် နေပြီးနောက် ယင်းပထဝီကသိုဏ်းဝန်းကို နှလုံးမသွင်းတော့ဘဲ အာကာသ
确实，在空无边处禅心生起以前，先有三次或四次属于欲界速行的近行速行；这些欲界近行速行都与舍受相应。第四次或第五次速行，则是称为空无边处的无色界速行。其余方法与地遍所说相同。（《清净道论》1-321。）特别之处是：当无色界禅心这样生起时，正如揭开覆盖在罐口上的布，布消失后，罐口敞开的虚空显现；同样，瑜伽行比丘先前以色界禅眼看着遍圆而住，后来不再作意地遍圆，只以作为遍作的近行禅作意不断作意‘虚空——
အာကာသ ဟူ၍ ဤပရိကမ်ဖြစ်သော ဥပစာရစျာန် မနသိကာရဖြင့် အဆောတလျင် ထိုပထဝီကသိုဏ်းနိမိတ် အာရုံကို ခွာအပ်ပြီးလတ်သော် ထင်လာသော အာကာသနိမိတ်အာရုံကိုသာလျှင် အရူပါဝစရ စျာနစက္ခုဖြင့် ရှုလျက် နေ၏။ ဤမျှအတိုင်းအရှည်ရှိသော စကားအစဥ်ဖြင့် ဤယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်ကို ဤသို့ ဆိုအပ်ပေ၏။
——虚空’，迅速撤除地遍禅相所缘以后，便以无色界禅眼只观已经显现的虚空相所缘。依照这整个修习次第，应这样描述这位瑜伽行者：
သဗ္ဗသော ရူပသညာနံ သမတိက္ကမာ ပဋိဃသညာနံ အတ္ထင်္ဂမာ နာနတ္တသညာနံ အမနသိကာရာ 'အနန္တော အာကာသော'တိ အာကာသာနဉ္စာယတနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတိ။ (အဘိ-၂-၂၅၄။ ဒီ-၂-၆ဝ။) ကုန်အောင်စုံသော ရူပသညာ အမည်ရသော ပထဝီကသိုဏ်းရုပ်စသည်တို့ကို အာရုံပြုသော ရူပါဝစရ စျာန်တို့ကိုလည်းကောင်း ထိုရူပါဝစရစျာန်တို့၏ အာရုံဖြစ်သော ပထဝီကသိုဏ်းစသော အာရုံတို့ကိုလည်းကောင်း ကျော်လွှားလွန်မြောက်၍ သွားခြင်းကြောင့်၊ ရူပသညာ သဒ္ဒသညာ ဂန္ဓသညာ ရသသညာ ဖောဋ္ဌဗ္ဗသညာ ဟူ- သော ဝတ္ထုအာရုံ ထိခိုက်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်သော ပဋိဃသညာတို့၏ ချုပ်ငြိမ်းသွားခြင်းကြောင့်၊ ဒွေပဉ္စ ဝိညာဏ် (၁ဝ)နှင့်ယှဥ်သော သညာ (၁ဝ)မျိုးမှ တစ်ပါးသော ကာမာဝစရ ကုသိုလ် အကုသိုလ် ဝိပါက် ကြိယာ ဟူသော (၄၄)မျိုးသောစိတ်နှင့် ယှဥ်သော (၄၄)မျိုးသော သညာဟူသော အထူးထူးသော နာနတ္တသညာတို့ကို နှလုံးမသွင်းခြင်းကြောင့် အနန္တအာကာသဟု နှလုံးသွင်းတတ်သော အာကာသာနဉ္စာယတနစျာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍
巴利文（缅文转写）：‘Sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā “ananto ākāso”ti ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja viharati。’（《阿毗达磨》2-254；《长部》2-60。）也就是说：由于完全超越名为色想的色界禅，以及作为这些色界禅所缘的地遍等所缘；由于色想、声想、香想、味想、触想这些因根门与所缘相撞击而生起的有对想灭没；又由于不作意种种想，即除了与双五识十心相应的十种想以外，与欲界善、不善、果报、唯作四十四心相应的四十四种想，于是作意‘虚空无边’，进入空无边处禅并——
နေထိုင်၏ဟူ၍ ဆိုအပ်ပေ၏။ (ဝိသုဒ္ဓိ-၁-၃၂၂။) 〔မှတ်ချက် ---- ဤအထက်ပါ ပါဠိတော်ဖြင့် ခပ်သိမ်းကုန်သော (၅၄)မျိုးကုန်သော ကာမာဝစရ စိတ် စေတသိက်တို့ကို ပယ်ခြင်းကိုလည်းကောင်း နှလုံးမသွင်းခြင်းကိုလည်းကောင်း ဟောတော်မူအပ်၏ဟု သိရှိ ပါလေ။〕
——安住。（《清净道论》1-322。）〔按：应知，以上巴利圣典也宣说了舍弃并不作意一切五十四种欲界心与心所。〕
原书第 605 页
ဝိညာဏဉ္စာယတနစျာန်
识无边处禅
ဝိညာဏဉ္စာယတနစျာန်ဟူသည် အာကာသာနဉ္စာယတနဝိညာဏ်လျှင် တည်ရာအာရုံရှိသော စျာန်တည်း။
识无边处禅，是以空无边处识为所依所缘的禅。
အာကာသာနဉ္စာယတနဝိညာဏ်ကို အရှုခံအာရုံထား၍ ရှုပွား သုံးသပ်သဖြင့် ရရှိလာသော စျာန်တည်း။ ထို ဝိညာဏဉ္စာယတနစျာန်ကို ရရှိအောင် ပွားများအားထုတ်လိုသော ယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်သည် အာကာသာ- နဉ္စာယတန စျာန်သမာပတ်ကို ဝသီဘော်ငါးတန် နိုင်နင်းအောင် လေ့ကျင့်အပ်၏။ အာကာသာနဉ္စာယတန စျာန်သမာပတ်၌ ဝသီဘော်ငါးတန်ကို နိုင်နင်းအောင် လေ့ကျင့်ပြီးသော ယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်သည် ---- ၁။ ဤ ငါရရှိထားသော အာကာသာနဉ္စာယတနစျာန်သမာပတ်သည် ရူပါဝစရစျာန်ဟူသော နီးကပ်သော ရန်သူ ရှိ၏။
这是把空无边处识作为所观所缘，反复修习、省察而证得的禅。想要修习以证得识无边处禅的瑜伽行者，应先熟练掌握空无边处禅等至的五自在。熟练以后，应观见：一、我所证得的空无边处禅等至，以色界禅为近敌；
၂။ ဝိညာဏဉ္စာယတနစျာန်သမာပတ်ကဲ့သို့ ငြိမ်သက်သည်လည်း မဟုတ်ခဲ့။ ဤသို့လျှင် အာကာသာနဉ္စာ- ယတနစျာန်သမာပတ်၌ အပြစ်ကို မြင်အောင် ရှု၍၊ ၃။ ထိုအာကာသာနဉ္စာယတနစျာန်၌ ခုံမင်တပ်မက်ခြင်း တဏှာကို ကုန်စေ၍၊ ၄။ ဝိညာဏဉ္စာယတနစျာန်ကို ငြိမ်သက်၏ဟူ၍ နှလုံးသွင်းပြီးလျှင် ----- ထိုပထဝီကသိုဏ်းကို ခွာ၍ ရအပ်သော အာကာသနိမိတ်ကို ပျံ့နှံ့၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော ထိုအာကာသာ- နဉ္စာယတနဝိညာဏ်ကို ဝိညာဏံ ဝိညာဏံ ဟူ၍ အဖန်ဖန် အထပ်ထပ် ဆင်ခြင်အပ်၏ နှလုံးသွင်းအပ်၏ ဉာဏ်ဖြင့် သက်ဝင်၍ ဆင်ခြင်အပ်၏။ ဝိတက်ဖြင့် ဝိညာဏံ ဝိညာဏံ ဟု ရှေးရှုခေါက်သည်ကို ထက်ဝန်းကျင် လှည့်လည်၍ ခေါက်သည်ကို ပြုအပ်၏။ အနန္တံ အနန္တံ ဟူ၍ သက်သက်နှလုံးမသွင်းကောင်း၊ ဝိညာဏံ ဝိညာဏံ ဟုလည်းကောင်း၊ အနန္တံ ဝိညာဏံ အနန္တံ ဝိညာဏံ ဟုလည်းကောင်း နှလုံးသွင်းကောင်း၏။
二、它不像识无边处禅等至那样宁静。如此观见空无边处禅等至的过患以后，应当：三、除尽对空无边处禅的耽著贪爱；四、把识无边处禅作意为宁静。随后，对于遍满撤除地遍所得虚空相而生起的空无边处识，应反复思惟、作意‘viññāṇaṃ、viññāṇaṃ’，以智进入而思惟，并以寻把心反复投向、叩向‘viññāṇaṃ、viññāṇaṃ’。不应只作意‘anantaṃ、anantaṃ’，而可以作意‘viññāṇaṃ、viññāṇaṃ’，或‘anantaṃ viññāṇaṃ、anantaṃ viññāṇaṃ’，即‘识、识’或‘无边识、无边识’。
ဤသို့သောနည်းအားဖြင့် ထိုအာကာသာနဉ္စာယတနဝိညာဏ်ဟူသော ဝိညာဏနိမိတ်၌ အဖန်တလဲလဲ ဘာဝနာစိတ်ကို ဖြစ်စေသော ထိုယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်အား နီဝရဏတရားတို့သည် ကွာကျသွားကြကုန်၏။ အာ- ကာသာနဉ္စာယတနဝိညာဏ်လျှင် တည်ရာအာရုံရှိသော သတိသည် ကောင်းစွာတည်လာ၏၊ ဥပစာရစျာန် သမာဓိဖြင့် ဘာဝနာစိတ်သည် ကောင်းစွာ တည်ကြည်လာ၏။ ထိုယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်သည် ထိုအာကာသာနဉ္စာ- ယတနဝိညာဏ်ဟု ဆိုအပ်သော ထိုဝိညာဏနိမိတ်ကို အဖန်ဖန် အထပ်ထပ် မှီဝဲ၏ ပွားများ၏ ကြိမ်ဖန်များစွာ အလေ့အလာပြု၏။ ဤသို့သောနည်းဖြင့် အကြိမ်များစွာ ပြုသော ထိုယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်၏ သန္တာန်၌ ---- ကသိုဏ်းကိုခွာ၍ ရအပ်သော အာကာသနိမိတ်၌ အာကာသာနဉ္စာယတနစျာန်စိတ်သည် အပ္ပနာစျာန်၏ အစွမ်း- ဖြင့် ဖြစ်သကဲ့သို့ -- ပထဝီကသိုဏ်းကို ခွာ၍ ရရှိလာသော အာကာသနိမိတ်ကို ပျံ့နှံ့၍ အာရုံပြု၍ ဖြစ်ပေါ် လာသော အာကာသာနဉ္စာယတနဝိညာဏ်အာရုံ၌ ဝိညာဏဉ္စာယတနစျာန်စိတ်သည် အပ္ပနာစျာန်၏ အစွမ်းဖြင့်
瑜伽行者以这种方式，在称为空无边处识的识相上反复生起修习心，诸盖便会退去；以空无边处识为所依所缘的念稳固安住，修习心以近行禅定而安定。他反复亲近、修习并多次练习这个称为空无边处识的识相。这样反复修习以后，正如空无边处禅心以安止禅之力在撤除遍后获得的虚空相上生起，识无边处禅心也以安止禅之力，在缘取撤除地遍所得虚空相而生起、并遍满该虚空相的空无边处识所缘上——
ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ (ဝိသုဒ္ဓိ-၁-၃၂၅။) ဤ၌ အရှုခံအာရုံမှာ အာကာသာနဉ္စာယတနစျာန်ဝိညာဏ်ဖြစ်၏။ ထိုအာကာသာနဉ္စာယတနစျာန် ဝိညာဏ်ကို ဝိညာဏံ ဝိညာဏံ ဟု ရှုခဲ့သော် ထိုအာကာသာနဉ္စာယတနဝိညာဏ်အာရုံ၌ ငြိမ်ဝပ်စွာ ကပ်၍ တည်နေသော ဘာဝနာစိတ်တို့တွင် ဥပစာရစျာန်ဇောတို့၏ နောက်၌ အပ္ပနာစျာန်၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာ- သော စျာန်စိတ်သည် ဝိညာဏဉ္စာယတနစျာန်စိတ်တည်း။ အာကာသာနဉ္စာယတနဝိညာဏ်လျှင် တည်ရာအာရုံ ရှိသော စျာန်စိတ် ဟူလိုသည်။ အရှုခံအာရုံဖြစ်သော စျာန်စိတ်မှာ အာကာသာနဉ္စာယတနစျာန်စိတ်၊ ရှုတတ်သော စျာန်စိတ်မှာ ဝိညာဏဉ္စာယတနစျာန်စိတ်တည်း။ နှစ်မျိုးလုံးသည် စျာန်စိတ်ချည်းသာတည်း။
——生起。（《清净道论》1-325。）这里，作为所观所缘的是空无边处禅识。观修者若把空无边处禅识观为‘viññāṇaṃ、viññāṇaṃ’，在安静贴住该空无边处识所缘而安住的诸修习心中，紧接近行禅速行之后以安止禅之力生起的禅心，就是识无边处禅心，意即以空无边处识为所依所缘的禅心。作为所观所缘的禅心是空无边处禅心，能观的禅心是识无边处禅心；两者都只是禅心。
原书第 606 页
ဤမျှအတိုင်းအရှည်ရှိသော ဘာဝနာအစဥ်ဖြင့် ဤပုဂ္ဂိုလ်ကို ဤသို့ ခေါ်ဆိုအပ်ပေ၏။
依照以上修习次第，应这样描述这位瑜伽行者：
သဗ္ဗသော အာကာသာနဉ္စာယတနံ သမတိက္ကမ္မ အနန္တံ ဝိညာဏန္တိ ဝိညာဏဉ္စာယတနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတိ။
巴利文（缅文转写）：‘Sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma “anantaṃ viññāṇaṃ”ti viññāṇañcāyatanaṃ upasampajja viharati。’
(အဘိ-၂-၂၅၄။ ဒီ-၂-၆ဝ။)
（《阿毗达磨》2-254；《长部》2-60。）
အကြွင်းမရှိ အလုံးစုံသော အာကာသာနဉ္စာယတနစျာန်နှင့် အာကာသနိမိတ်အာရုံကို ကျော်လွှားလွန်- မြောက်၍ ''အနန္တံ ဝိညာဏံ အနန္တံ ဝိညာဏံ''ဟု ဤသို့ နှလုံးသွင်းသည်ဖြစ်၍ ဝိညာဏဉ္စာယတနစျာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေသူဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ (အဘိ-၂-၂၅၄။ ဒီ-၂-၆ဝ။ ဝိသုဒ္ဓိ-၁-၃၂၅။) ဤ၌ အာကာသာနဉ္စာယတနစျာန်ကိုလည်းကောင်း၊ ယင်းအာကာသာနဉ္စာယတနစျာန်၏ တည်ရာအာရုံ ဖြစ်သည့် အာကာသနိမိတ်ကိုလည်းကောင်း - ဤနှစ်မျိုးလုံးကိုပင် အာကာသာနဉ္စာယတနဟု ဆိုလို၏။ ထို နှစ်မျိုးလုံးကိုပင် မဖြစ်ခြင်းကို ပြုသဖြင့်လည်းကောင်း နှလုံးမသွင်းသဖြင့်လည်းကောင်း အချင်းခပ်သိမ်း ကျော်- လွှားလွန်မြောက်သွားမှသာလျှင် ဤဝိညာဏဉ္စာယတန စျာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေနိုင်သောကြောင့် ဤစျာန်နှင့် အာရုံ နှစ်ပါးစုံကိုလည်း တစ်ပေါင်းတည်း ပြု၍ အာကာသာနဉ္စာယတနံ သမတိက္ကမ္မ = အာကာသာနဉ္စာယတန စျာန်နှင့် အာကာသာနဉ္စာယတနစျာန်၏ အာရုံကို ကျော်လွှားလွန်မြောက်၍ဟု ဘုရားရှင် ဟောတော်မူသည်။
也就是说：完全超越一切空无边处禅与虚空相所缘，作意‘anantaṃ viññāṇaṃ、anantaṃ viññāṇaṃ’，即‘无边识、无边识’，进入识无边处禅并安住。（《阿毗达磨》2-254；《长部》2-60；《清净道论》1-325。）这里，空无边处禅与作为该禅所依所缘的虚空相，两者都称为‘空无边处’。唯有通过使两者不生起、不作意两者而完全超越两者，才能进入识无边处禅并安住。因此，佛陀把禅及其所缘合在一起说：‘ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma’，即‘超越空无边处禅与空无边处禅的所缘’。
(ဝိသုဒ္ဓိ-၁-၃၂၅-၃၂၆။)
（《清净道论》1-325—326。）
အနန္တံ ဝိညာဏံ ----- အာကာသာနဉ္စာယတနဝိညာဏ်သည် အဆုံးအပိုင်းအခြား မရှိသည့် အနန္တ ဖြစ်- သော ကောင်းကင်ပညတ် = အာကာသနိမိတ်ကို အာရုံပြု၏။ ထိုအကြောင်းအာရုံ၏ အနန္တဟူသော အမည်ကို အကျိုးဖြစ်သော အာရုံယူတတ်သည့် အာရမ္မဏိက ဝိညာဏ်အပေါ်၌ တင်စား၍ ကာရဏူပစာရအားဖြင့် အာ- ကာသာနဉ္စာယတနဝိညာဏ်ကိုပင် အနန္တံ ဝိညာဏံ ဟု ဆိုသည်။ ဝိညာဏဉ္စာယတနစျာန်ကို အလိုရှိသော ယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်သည် ထိုအာကာသာနဉ္စာယတနဝိညာဏ်ကိုပင် ''အနန္တံ ဝိညာဏံ''ဟု နှလုံးသွင်းရ၏ဟု ဆိုလို၏။ ဤနည်းအလို ----- အနန္တံ ဝိညာဏံ = အနန္တမည်သော ဥပါဒ်-ဘင်အားဖြင့် အပိုင်းအခြား မရှိသော ကောင်းကင်ပညတ်ကို = အာကာသနိမိတ်ကို အာရုံပြုသော ဝိညာဏ် = အာကာသာနဉ္စာယတနဝိညာဏ်ဟု ဆိုလိုသည်။
‘Anantaṃ viññāṇaṃ——无边识’：空无边处识缘取没有终点与边界、无边的虚空概念，即虚空相。把作为原因所缘的‘无边’之名，转用到作为结果、能缘取所缘的识上；依因转称（kāraṇūpacāra），空无边处识便称为‘anantaṃ viññāṇaṃ——无边识’。意思是，想要证得识无边处禅的瑜伽行者，应把空无边处识作意为‘anantaṃ viññāṇaṃ’。依这种解释，‘anantaṃ viññāṇaṃ’是指：缘取称为无边、在生灭两端都没有界限的虚空概念，即虚空相的识，也就是空无边处识。
တစ်နည်း ----- ဝိညာဏဉ္စာယတနစျာန်ကို ရရှိအောင် အားထုတ်သော ဘာဝနာစိတ်သည် အာကာသာ- နဉ္စာယတနဝိညာဏ်ကို အာရုံပြုသည့်အခါ ဥပါဒ်ကို ပိုင်းခြား၍ဖြစ်စေ၊ ဌီကို ပိုင်းခြား၍ဖြစ်စေ၊ ဘင်ကို ပိုင်းခြား ၍ဖြစ်စေ အာရုံပြုသည်ကား မဟုတ်၊ အပိုင်းအခြားမထားဘဲ အာကာသာနဉ္စာယတနဝိညာဏ် တစ်ခုလုံးကိုပင် အာရုံပြုသည်။ ဤသို့ အာရုံယူတတ်သော အာရမ္မဏိကဘာဝနာစိတ်က အထူးသဖြင့် ဝိညာဏဉ္စာယတနဘာဝနာ စိတ်က အနန္တ ဖြစ်အောင် = အပိုင်းအခြား မရှိအောင် အာရုံပြုအပ်သောကြောင့် အစွန်းအစ ဘင်မျှမကျန် အချင်းခပ်သိမ်း အလုံးစုံသော အာကာသာနဉ္စာယတနဝိညာဏ်ကို နှလုံးသွင်းသည်၏ အစွမ်းဖြင့် ယင်းအာ- ကာသာနဉ္စာယတနဝိညာဏ်ကို အနန္တံ ဝိညာဏံဟု ဆိုသည်။ ဤနည်းအလို ----- အနန္တံ ဝိညာဏံ = အပိုင်း အခြား မရှိဘဲ အာရုံပြုအပ်သော အာကာသာနဉ္စာယတနဝိညာဏ်ဟု ဆိုလိုသည်။
另一种解释是：修习以证得识无边处禅的心缘取空无边处识时，不会划定其生起、住立或坏灭中的某一阶段为所缘，而是没有界限地缘取整个空无边处识。由于能缘取所缘的修习心，特别是识无边处修习心，以没有界限的方式取它为所缘，把空无边处识无余地全部作意，因此称该空无边处识为‘anantaṃ viññāṇaṃ’。依这种解释，‘anantaṃ viññāṇaṃ’是指没有界限地被缘取的空无边处识。
(ဝိသုဒ္ဓိ-၁-၃၂၆ - ကြည့်။)
（参见《清净道论》1-326。）
原书第 607 页
အာကိဉ္စညာယတနစျာန်
无所有处禅
အာကိဉ္စညာယတနစျာန်ဟူသည် အာကာသာနဉ္စာယတနစျာန်၏ မရှိခြင်း = နတ္ထိဘောပညတ်လျှင် တည်ရာ အာရုံရှိသော စျာန်ဟု ဆိုလိုသည်။ အာကိဉ္စညာယတနစျာန်ကို ရရှိအောင် ပွားများအားထုတ်လိုသော ယောဂါ- ဝစရပုဂ္ဂိုလ်သည် ဝိညာဏဉ္စာယတနစျာန်သမာပတ်၌ ဝသီဘော်ငါးတန် နိုင်နင်းအောင် လေ့ကျင့်အပ်၏။
无所有处禅，是以空无边处识的不存在，即‘不存在’这一概念（natthibhāva-paññatti）为所依所缘的禅。想要修习以证得无所有处禅的瑜伽行者，应先对识无边处禅等至熟练掌握五自在。
ဝသီဘော်ငါးတန်ကို နိုင်နင်းအောင်လေ့ကျင့်ပြီးသော ယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်သည် ဤသို့ ဆင်ခြင်အပ်၏။
熟练掌握五自在以后，瑜伽行者应作如下思惟：
၁။ ဤ ငါရရှိထားသော ဝိညာဏဉ္စာယတနစျာန်သမာပတ်သည် အာကာသာနဉ္စာယတနစျာန်ဟူသော နီးကပ်သော ရန်သူ ရှိ၏။ (အချိန်မရွေး အာကာသာနဉ္စာယတနစျာန်သို့ ပြန်၍ လျှောကျနိုင်၏ ဟူလို။) ၂။ အာကိဉ္စာညာယတနစျာန်ကဲ့သို့ ငြိမ်သက်သည်လည်း မဟုတ်ခဲ့။ ဤသို့လျှင် ဝိညာဏဉ္စာယတနစျာန်၌ အပြစ်ကို မြင်အောင်ရှု၍၊ ၃။ ထိုဝိညာဏဉ္စာယတနစျာန်၌ တွယ်တာငဲ့ကွက် တသက်သက်ရှိခြင်းကို ကုန်စေ၍၊ ၄။ အာကိဉ္စညာယတနစျာန်ကို ငြိမ်သက်သောအားဖြင့် နှလုံးသွင်း၍၊ ၅။ အကြင် အာကာသာနဉ္စာယတနစျာန်ဝိညာဏ်ကို အာရုံပြု၍ ဝိညာဏဉ္စာယတနစျာန်သည် ဖြစ်ပေါ် လာရ၏၊ ထိုဝိညာဏဉ္စာယတနစျာန်၏ပင်လျှင် အာရုံဖြစ်၍ဖြစ်သော အာကာသာနဉ္စာယတနဝိညာဏ်၏ မရှိခြင်းဟူသော နတ္ထိဘောပညတ်ကို ဆိတ်သည်၏အဖြစ်ကို ကင်းသောအခြင်းအရာကို နှလုံးသွင်းအပ်၏။
一、我所证得的识无边处禅等至，以空无边处禅为近敌，随时可能退回空无边处禅；二、它不如无所有处禅宁静。这样观见识无边处禅的过患以后，应当：三、除尽对识无边处禅的依恋与顾惜；四、把无所有处禅作意为宁静；五、识无边处禅缘取空无边处识而生起，现在则以这同一个作为识无边处禅所缘的空无边处识不存在的状态，即‘不存在’这一概念，作为所缘来作意。
အဘယ်သို့ နှလုံးသွင်းအပ်သနည်း။ ထိုအာကာသာနဉ္စာယတနဝိညာဏ်ကို အချင်းခပ်သိမ်း နှလုံးမသွင်း မူ၍ ထိုအာကာသာနဉ္စာယတနဝိညာဏ်၏ မရှိခြင်းသဘော နတ္ထိဘောပညတ်ကိုသာ အာရုံပြု၍ ----- ၁။ နတ္ထိ နတ္ထိ = မရှိ မရှိ ဟူ၍လည်းကောင်း = နတ္ထိ ကိဉ္စိ - နတ္ထိ ကိဉ္စိ = ဘာမျှမရှိ ဘာမျှမရှိ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ၂။ သုညံ သုညံ = ဆိတ်၏ ဆိတ်၏ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ၃။ ဝိဝိတ္တံ ဝိဝိတ္တံ = ကင်း၏ ကင်း၏ ဟူ၍လည်းကောင်း --- အဖန်ဖန် အထပ်ထပ် ဆင်ခြင်အပ်၏၊ နှလုံးသွင်းအပ်၏၊ ဉာဏ်ဖြင့် သက်ဝင်၍ ရှုအပ်၏၊ ဝိတက်ဖြင့် နတ္ထိ ကိဉ္စိ - နတ္ထိ ကိဉ္စိ ဟု ရှေးရှုခေါက်သည်ကို ထက်ဝန်းကျင် လှည့်လည်၍ ခေါက်သည်ကို ပြုအပ်၏။
应当怎样作意呢？完全不再作意空无边处识，只缘取空无边处识不存在的状态，即‘不存在’这一概念，反复思惟、作意：一、‘natthi、natthi——不存在、不存在’，或‘natthi kiñci、natthi kiñci——什么都没有、什么都没有’；二、‘suññaṃ、suññaṃ——空无、空无’；三、‘vivittaṃ、vivittaṃ——远离、远离’。应以智进入而观，并以寻把心反复投向、叩向‘natthi kiñci、natthi kiñci——什么都没有、什么都没有’。
(ဝိသုဒ္ဓိ-၁-၃၂၆-၃၂၇။)
（《清净道论》1-326—327。）
ဤ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသည့်နည်းအတိုင်း ထိုအာကာသာနဉ္စာယတနဝိညာဏ်၏ မရှိခြင်း နတ္ထိဘောပညတ်ဟု ဆိုအပ်သော စျာန်ဖြစ်ကြောင်းနိမိတ်၌ ဘာဝနာစိတ်ကို ဖြစ်စေသော ထိုယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်၏ သန္တာန်ဝယ် နီဝ- ရဏတရားတို့သည် ကွာကျသွားကြကုန်၏၊ အာကာသာနဉ္စာယတနဝိညာဏ်၏ မရှိခြင်း နတ္ထိဘောပညတ်လျှင် တည်ရာအာရုံရှိသော သတိသည် ကောင်းစွာတည်လာ၏။ ဥပစာရစျာန်သမာဓိဖြင့် ဘာဝနာစိတ်သည် ကောင်းစွာ တည်ကြည်လာ၏။ ထိုယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်သည် ထိုအာကာသာနဉ္စာယတနဝိညာဏ်၏ မရှိခြင်း နတ္ထိဘော ပညတ်ဟု ဆိုအပ်သော စျာန်ဖြစ်ကြောင်းနိမိတ်ကို အဖန်တလဲလဲ မှီဝဲ၏ ပွားများ၏ ကြိမ်ဖန်များစွာ အလေ့- အလာပြု၏။ ဤသို့သောနည်းဖြင့် ပြုကျင့်သော ထိုယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်၏ သန္တာန်၌ ပထဝီကသိုဏ်းကို ခွာ၍ ရအပ်သော အာကာသနိမိတ်ကို ပျံ့နှံ့၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော ထိုမဟဂ္ဂုတ် အာကာသာနဉ္စာယတနဝိညာဏ်၏ သာလျှင် ဆိတ်သည်၏အဖြစ် ကင်းသည်၏အဖြစ် မရှိသည်၏အဖြစ်ဟူသော နတ္ထိဘောပညတ်၌ အာကိဉ္စ-
瑜伽行者依上述方法，在称为空无边处识不存在的‘不存在’这一概念、这个能令禅生起的相上生起修习心，他相续中的诸盖便会退去；以空无边处识不存在的‘不存在’这一概念为所依所缘的念稳固安住，修习心也以近行禅定而安定。他反复亲近、修习并多次练习这个称为‘不存在’这一概念、能令禅生起的相。这样修习以后，在他相续中，无所有处——
ညာယတနစျာန်စိတ်သည် အပ္ပနာစျာန်၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ အာကာသနိမိတ်၌ ပျံ့နှံ့၍ဖြစ်သော
——禅心便以安止禅之力，在广大空无边处识的空无、远离与不存在这一状态，即‘不存在’这一概念上生起；这里的空无边处识，是遍满撤除地遍后所得虚空相而生起的。正如识无边处禅识缘取遍满虚空相而生起的——
原书第 608 页
အာကာသာနဉ္စာယတန ဝိညာဏနိမိတ်ကို အာရုံပြု၍ ဝိညာဏဉ္စာယတနစျာန်ဝိညာဏ်သည် ဖြစ်ပေါ်လာ သကဲ့သို့ပင်တည်း။ (ဝိသုဒ္ဓိ-၁-၃၂၇။) ဤဆိုလတ္တံ့သည်ကား အထူးတည်း။ ထို အာကာသာနဉ္စာယတနဝိညာဏ်၏ မရှိခြင်းဟူသော နတ္ထိဘော ပညတ်အာရုံ၌ အာကိဉ္စညာယတန အပ္ပနာစျာန်စိတ်သည် ဖြစ်ပေါ်လာသည်ရှိသော် ထိုယောဂါဝစရ ရဟန်း- တော်သည် အာကာသာနဉ္စာယတနဝိညာဏ်၏ မရှိခြင်းဟူသော နတ္ထိဘောပညတ်ကိုသာလျှင် ရှုလျက် နေ၏။
——空无边处识相而生起一样。（《清净道论》1-327。）特别应知：无所有处安止禅心在称为空无边处识不存在的‘不存在’这一概念上生起时，瑜伽行比丘只观空无边处识的不存在，即‘不存在’这一概念而住。
ဥပမာ ----- ယောကျာ်းတစ်ယောက်သည် စည်းဝေးညီမူရာ တန်ဆောင်းဝန်း စသည်တို့၌ တစ်စုံတစ်ခုသော ပြုဖွယ်ကိစ္စကြောင့် စည်းဝေးနေသော ရဟန်းသံဃာတော်ကို ဖူးမြော်ပြီးနောက် တစ်ခုသော အရပ်သို့ ထွက်ခွာ သွား၏၊ တစ်ဖန် ရဟန်းသံဃာတော်များ စည်းဝေးညီမူရာ တန်ဆောင်းဝန်းသို့ ပြန်လာပြန်၏။ စည်းဝေးခြင်း ကိစ္စ၏ ပြီးဆုံးသောအခါ၌ ရဟန်းတော်တို့သည် မိမိတို့စည်းဝေးညီမူရာအရပ်မှ ထကုန်၍ ဖဲခွာသွားကြကုန်သည် ရှိသော် ထိုယောကျာ်းသည် ထိုစည်းဝေးညီမူရာအရပ်သို့ ဆိုက်ရောက်လာ၍ တံခါးဝ၌ ရပ်လျက် တစ်ဖန် ထို စည်းဝေးညီမူရာအရပ်ကို ကြည့်လိုက်သည်ရှိသော် ရဟန်းတို့မှ ဆိတ်သည်ကိုသာလျှင် မြင်သကဲ့သို့ ရဟန်းတို့မှ ကင်းသည်ကိုသာလျှင် မြင်သကဲ့သို့၊ ထိုယောကျာ်း၏ သန္တာန်၌ --- ဤမျှလောက်သော ရဟန်းတော်တို့သည် သေမူလည်း သေလေကုန်သလော၊ အရပ်တစ်ပါးသို့မူလည်း သွားလေကုန်သလောဟု ဤသို့သော ကြံယောင်
譬如，有一个人因某事来到集会堂等处，看见比丘僧团正在聚会，随后离开。集会结束，比丘们从聚会处起身离去；那个人回来，站在门口再看集会处时，只看见那里没有比丘、已经离开比丘。此时，他不会生起妄测他想：‘这么多比丘是不是死了？还是到别处去了——
ကြံမှား အခြားစိတ်သည် မဖြစ်သကဲ့သို့၊ တကယ်စင်စစ်သော်ကား ဤစည်းဝေးရာအရပ်သည် ရဟန်းတို့မှ ဆိတ်၏၊ ရဟန်းတို့မှ ကင်း၏ဟု မရှိသည်၏အဖြစ်ကိုသာလျှင် ရှုသကဲ့သို့ ဤဥပမာအတူပင်လျှင် ရှေး၌ ပထဝီကသိုဏ်းကို ခွာ၍ ရရှိလာသော အာကာသနိမိတ်၌ ဖြစ်စေအပ်ပြီးသော အာကာသာနဉ္စာယတနဝိညာဏ်ကို ဝိညာဏဉ္စာ- ယတနစျာန်စက္ခုဖြင့် ဝိညာဏံ ဝိညာဏံဟု ရှုလျက် နေပြီး၍ နောက်ကာလရောက်မှ ထိုအာကာသာနဉ္စာယတန ဝိညာဏ်၏ မရှိခြင်းသဘော နတ္ထိဘောပညတ်ကို အာရုံယူ၍ - နတ္ထိ နတ္ထိ သုညံ သုညံ ဝိဝိတ္တံ ဝိဝိတ္တံ ဟူသော ပရိကမ်ဖြစ်သော နှလုံးသွင်းခြင်း မနသိကာရဖြင့် ထိုအာကာသာနဉ္စာယတနဝိညာဏ်သည် ကွယ်ပျောက်သည် ရှိသော် ထိုအာကာသာနဉ္စာယတနဝိညာဏ်၏ ကင်းခြင်း ပျောက်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော မရှိခြင်း နတ္ထိဘောပညတ် ကိုသာလျှင် ဘာဝနာစိတ်ဖြင့် အဖန်ဖန် ရှုလျက်နေ၏။ (ဝိသုဒ္ဓိ-၁-၃၂၇။) ''နတ္ထိ နတ္ထိ သုညံ သုညံ ဝိဝိတ္တံ ဝိဝိတ္တံ ဟူသော ပရိကမ်ဖြစ်သော နှလုံးသွင်းခြင်း မနသိကာရဖြင့်
——？’他只看见：‘这个集会处没有比丘，已经离开比丘。’同样，瑜伽行者先前以识无边处禅眼，对在撤除地遍后所得虚空相上生起的空无边处识，观为‘viññāṇaṃ、viññāṇaṃ——识、识’；后来，他取空无边处识不存在的状态，即‘不存在’这一概念为所缘，以‘natthi、natthi；suññaṃ、suññaṃ；vivittaṃ、vivittaṃ’这样的遍作修习作意，使空无边处识不再显现；此后，修习心便反复只观空无边处识的远离、消失与不存在，即‘不存在’这一概念。（《清净道论》1-327。）所谓‘以“natthi、natthi；suññaṃ、suññaṃ；vivittaṃ、vivittaṃ”这样的遍作——
ထိုအာကာသာနဉ္စာယတနဝိညာဏ်သည် ကွယ်ပျောက်သည် ရှိသော်''ဟူသော ဤစကားရပ်ဖြင့် ထိုအာကာသာ- နဉ္စာယတနဝိညာဏ်ကို အာရုံပြုခြင်း၏ မရှိခြင်းကြောင့် ထိုအာကာသာနဉ္စာယတနဝိညာဏ်၏ ကွယ်ပျောက် ခြင်းသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ပျက်စီးသွားသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် ကွယ်ပျောက်သွားသည်ကား မဟုတ်ပေ။ ဤသို့သော အဓိပ္ပါယ်ကို ညွှန်ပြလျက်ရှိ၏။ ထိုဥပမာစကားရပ်၌ ဤဆိုလတ္တံ့သည်ကား ဥပမာ ဥပမေယျ နှီးနှောခြင်းတည်း။
——修习作意，使空无边处识不再显现’，表示的是：由于不再缘取空无边处识，空无边处识便不再显现；并不是说它因坏灭而消失。以上文字所指正是这个意思。上述譬喻与所喻的对应关系如下。
ထိုယောကျာ်းသည် ထိုတန်ဆောင်းဝန်း အစရှိသော အရပ်၌ စည်းဝေးနေသော ရဟန်းသံဃာကို ဖူးမြင်ပြီး၍ သွားလေ၏၊ ထိုနောင်မှ ရဟန်းအားလုံးတို့သည် တစ်စုံတစ်ခုသာလျှင်ဖြစ်သော ပြုဖွယ်ကိစ္စဖြင့် ဖဲသွားကုန်သည် ရှိသော် ထိုယောကျာ်းသည် တစ်ဖန်ပြန်လာ၍ ကြည့်လေက ထိုစည်းဝေးရာအရပ်ကို ရဟန်းတော်တို့မှ ဆိတ်- သုဥ်းသည်ကိုသာလျှင် မြင်၏၊ ရဟန်းတော်တို့၏ ထိုစည်းဝေးညီမူရာ အရပ်မှလည်း ဖဲခွာခြင်း၏ အကြောင်းရင်းကို မရှုသကဲ့သို့ ဤအတူ ဤယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်သည် ရှေး၌ ဝိညာဏဉ္စာယတနစျာန်မျက်စိဖြင့် အာကာသာနဉ္စာ- ယတနစျာန်ဝိညာဏ်ကို ရှု၍ နောက်ကာလ၌ ယင်း အာကာသာနဉ္စာယတနဝိညာဏ်ကိုပင် နတ္ထိ = မရှိဟူ၍ ပရိကမ်ဟူသော ဘာဝနာမနသိကာရဖြင့် ရှုလေသော် ထိုအာကာသာနဉ္စာယတနဝိညာဏ်သည် ကင်းသွား၏၊ ကင်းသည်ရှိသော် အာကိဉ္စညာယတနစျာန်မျက်စိဖြင့် ထိုအာကာသာနဉ္စာယတနဝိညာဏ်၏ မရှိခြင်းဟူသော နိတ္ထိဘောပညတ်ကိုသာလျှင် ရှုလျက်နေ၏။ ထိုအာကာသာနဉ္စာယတနဝိညာဏ်၏ ကင်းခြင်း ချုပ်ခြင်း မရှိခြင်း၏
那个人先看见僧团在集会堂等处聚会，随后离开；等比丘们因某事全部离去，他回来再看时，只见集会处已经空无比丘，却不察看比丘离开集会处的原因。同样，瑜伽行者先前以识无边处禅眼观察空无边处识，作意‘识、识’；后来又以‘natthi——不存在’这一遍作修习作意观察同一个空无边处识，使它不再显现。此时，他以无所有处禅眼只观空无边处识不存在的‘不存在’这一概念，却不探究空无边处识远离、止息与不存在的——
原书第 609 页
သမထကမ္မဋ္ဌာန်းပိုင်း -- အာကိဉ္စညာယတနစျာန် အကြောင်းကို မစူးစမ်း မဆင်ခြင်။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ ---- အာကိဉ္စညာယတန စျာန်၏ ထိုသို့သဘော ရှိသော နှလုံးသွင်းခြင်း၏ မရှိခြင်းကြောင့်တည်း။ (မဟာဋီ-၂-၄ဝ၂။) အခက်အခဲရှိခဲ့သော် ----- ဤအထက်ပါ ညွှန်ကြားချက်များအတိုင်း လိုက်နာပြုကျင့်သော်လည်း အာ- ကာသာနဉ္စာယတနဝိညာဏ်၏ မရှိခြင်း နတ္ထိဘောပညတ်ကို အာရုံပြု၍ မလွယ်ကူသေး ဖြစ်နေပါက ဆင်ခြင် ဖို့ရန် အချက်တစ်ရပ်ကို တင်ပြပါရစေ၊ စိတ်တို့မည်သည် စိတ္တက္ခဏတစ်ခု၏ အတွင်း၌ နှစ်ခုပြိုင်တူ ဖြစ်ရိုးဓမ္မတာ မရှိကြပေ။ စိတ္တက္ခဏတစ်ခု ဖြစ်ပြီး ချုပ်ပြီးမှသာလျှင် နောက်စိတ္တက္ခဏတစ်ခု ဖြစ်ရိုး ဓမ္မတာရှိ၏။ အာကာသာ- နဉ္စာယတနဝိညာဏ်သည် ဥပါဒ်-ဌီ-ဘင် အနေအားဖြင့် ထင်ရှားဖြစ်နေသော အချိန်၌ ဝိညာဏဉ္စာယတန ဝိညာဏ်သည် ဥပါဒ်-ဌီ-ဘင် အနေအားဖြင့် ထင်ရှားမဖြစ်သေးပေ။ ဝိညာဏဉ္စာယတနဝိညာဏ်သည် ဥပါဒ်-
——原因。这是因为无所有处禅没有那样的作意。（《大复注》2-402。）如果依上述指导修习，仍然难以缘取空无边处识不存在的‘不存在’这一概念，可再思惟以下一点：心在同一个心刹那中绝不会同时生起两个；只有前一个心刹那生起而灭以后，后一个心刹那才会生起。空无边处识正以生、住、灭三时显现时，识无边处识尚未以生、住、灭三时显现；识无边处识以生——
ဌီ-ဘင် အနေအားဖြင့် ထင်ရှားဖြစ်နေသော အချိန်၌လည်း အာကာသာနဉ္စာယတနဝိညာဏ်သည် ဥပါဒ်-ဌီ- ဘင် အနေအားဖြင့် ထင်ရှားမရှိတော့ပေ။ ဝိညာဏဉ္စာယတနစျာန်ဝိညာဏ်များသည် အဆက်မပြတ် ဆက်တိုက် ဖြစ်နေချိန်ဝယ် ယင်းအာကာသာနဉ္စာယတနဝိညာဏ်၏ မရှိမှု သဘောကို အာရုံယူ၍ နတ္ထိ ကိဉ္စိ = ဘာမျှမရှိဟု နှလုံးသွင်းပါ။ အောင်မြင်မှုကို ရရှိနိုင်ပါသည်။ ဤ၌ ယင်းဝိညာဏ်တို့၏ ဥပါဒ်-ဌီ-ဘင်တို့ကို နှလုံးသွင်း ခိုင်းနေသည်ကား မဟုတ်ပါ။ နတ္ထိဘောပညတ်ကို သဘောပေါက်နိုင်ရန်အတွက် ရှုမြင်နိုင်ရန်အတွက် တင်ပြ- ခြင်းသာ ဖြစ်သည်။
——、住、灭三时显现时，空无边处识又已不再以生、住、灭三时显现。当识无边处禅识连续不断地生起时，就取空无边处识不存在的状态为所缘，作意‘natthi kiñci——什么都没有’，便可能成功。这里并不是要你作意那些识的生、住、灭；提出这一点，只是为了帮助理解、观见‘不存在’这一概念。
သဗ္ဗသော ဝိညာဏဉ္စာယတနံ သမတိက္ကမ္မ နတ္ထိ ကိဉ္စီတိ အာကိဉ္စညာယတနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတိ။
巴利文（缅文转写）：‘Sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma natthi kiñcīti ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja viharati。’
(အဘိ-၂-၂၅၄။ ဒီ-၂-၆ဝ။)
（《阿毗达磨》2-254；《长部》2-60。）
ဤမျှအတိုင်းအရှည်ရှိသော စကားအစဥ်ဖြင့် ထိုယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်ကို အလုံးစုံသော ဝိညာဏဉ္စာယတန စျာန်ကိုလည်းကောင်း ထိုဝိညာဏဉ္စာယတနစျာန်၏ တည်ရာအာရုံဖြစ်သော အာကာသာနဉ္စာယတနဝိညာဏ်ကို လည်းကောင်း ကောင်းစွာ ကျော်လွှားလွန်မြောက်၍ အာကာသာနဉ္စာယတနဝိညာဏ်၏ မရှိခြင်း နတ္ထိဘော ပညတ်ကို အာရုံယူ၍ နတ္ထိ နတ္ထိ၊ သုညံ သုညံ၊ ဝိဝိတ္တံ ဝိဝိတ္တံ ဟူ၍ ဤအခြင်းအရာအားဖြင့် နှလုံးသွင်းသည် ဖြစ်၍ အာကိဉ္စညာယတနစျာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏ဟူ၍ ဆိုအပ်ပေ၏။
也就是说：这位瑜伽行者完全超越一切识无边处禅，以及作为识无边处禅所依所缘的空无边处识；缘取空无边处识不存在的‘不存在’这一概念，以‘natthi、natthi；suññaṃ、suññaṃ；vivittaṃ、vivittaṃ’这样的方式作意，进入无所有处禅并安住。
(အဘိ-၂-၂၅၄။ ဒီ-၂-၆ဝ။ ဝိသုဒ္ဓိ-၁-၃၂၇။)
（《阿毗达磨》2-254；《长部》2-60；《清净道论》1-327。）
ဝိညာဏဉ္စာယတနံ သမတိက္ကမ္မ ----- ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းဖြင့် ဝိညာဏဉ္စာယတနစျာန်ကိုလည်း- ကောင်း၊ ထိုဝိညာဏဉ္စာယတနစျာန်၏တည်ရာ အာရုံဖြစ်သော အာကာသာနဉ္စာယတနစျာန်ကိုလည်းကောင်း ဤသို့လျှင် ဤစျာန် အာရုံ နှစ်ပါးစုံကိုလည်း မဖြစ်ခြင်းကို ပြုသဖြင့်လည်းကောင်း နှလုံးမသွင်းခြင်းကို ပြုခြင်းဖြင့် လည်းကောင်း ကောင်းစွာ ကျော်လွှားလွန်မြောက်၍သွားမှသာလျှင် ဤအာကိဉ္စညာယတနစျာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေသင့်၏၊ ထိုကြောင့် ဤစျာန်နှင့် အာရုံ နှစ်ပါးစုံကိုလည်း တစ်ပေါင်းတည်းပြု၍ ---- ဝိညာဏဉ္စာယတနံ သမတိက္ကမ္မ ဟူသော ဤစကားကို ဟောကြားတော်မူအပ်၏ဟု သိရှိပါလေ။ (ဝိသုဒ္ဓိ-၁-၃၂၈။) နတ္ထိ ကိဉ္စိ ----- နတ္ထိ နတ္ထိ၊ သုညံ သုညံ၊ ဝိဝိတ္တံ ဝိဝိတ္တံ ဟူ၍ ဤသို့ နှလုံးသွင်းလျက်ဟု ဆိုလို၏။ ဝိဘင်း ပါဠိတော်၌ကား -- ''ထိုရှေး၌ အနန္တံ ဝိညာဏံ ဟု နှလုံးသွင်းအပ်ပြီးသော အာကာသာနဉ္စာယတနဝိညာဏ်ကို
‘Viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma——超越识无边处’：依上述方法，必须令识无边处禅与作为该禅所依所缘的空无边处识这两者都不生起，也不作意它们，完全超越它们以后，才应进入无所有处禅而住。因此，佛陀把禅与所缘合在一起说为‘viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma——超越识无边处’。（《清净道论》1-328。）‘Natthi kiñci——什么都没有’，意即作意‘natthi、natthi；suññaṃ、suññaṃ；vivittaṃ、vivittaṃ’。《分别论》则说：‘使先前作意为“anantaṃ viññāṇaṃ——无边识”的那一空无边处识不再显现，使它离开显现、消失；空无边处识连丝毫残余也——
ပင်လျှင် မထင်သည်ကိုပြု၏ ထင်ခြင်းကို ကင်းပျောက်စေ၏ = ပျောက်ပျက်စေ၏ ကွယ်ပျောက်စေ၏ အာကာ- သာနဉ္စာယတနဝိညာဏ်၏ စိုးစဥ်းဘင်မျှ အကျန်သည် မရှိ'' ဤသို့ ရှု၏၊ ထိုကြောင့် နတ္ထိ ကိဉ္စိ ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။
——没有。’因为这样观，所以说‘natthi kiñci——什么都没有’。
ဤသို့လျှင် ဟောတော်မူအပ်သော ထိုစကားကို ခယတော သမ္မသနဟူသော အပျက်ကို ရှုတတ်သော ဘင်္ဂါနု- ပဿနာကဲ့သို့ အကယ်၍ကား ဟောတော်မူအပ်ပါပေ၏။ ထိုသို့ပင် ဟောတော်မူသော်လည်း ထိုဝိဘင်းပါဠိတော်
虽然这段圣典文字看起来仿佛像以坏灭随观依毁灭而思惟，但即使经文如此宣说，《分别论》的含义仍只能依以上方式理解：不是思惟、作意或以智观察空无边处识本身，而只是作意该识不存在的概念，从而使它不再显现、离开显现并消失。经文不能解释为除此以外的其他意思。（《清净道论》1-328。）‘Ākiñcaññāyatana——无所有处’：瑜伽行者必须缘取空无边处识不存在的‘不存在’这一概念，努力证得无所有处禅。在修习时，作为所观所缘的空无边处识连最低限度、丝毫残余也没有，所以该空无边处识称为——
原书第 610 页
၏ အနက်ကို ဤဆိုခဲ့ပြီးသည့်အတိုင်းသာလျှင် မှတ်သားပါ။ ထိုအာကာသာနဉ္စာယတနဝိညာဏ်ကို မဆင်ခြင် မူ၍ နှလုံးမသွင်းမူ၍ ဉာဏ်ဖြင့် သက်ဝင်၍ မရှုမူ၍ သက်သက် ထိုဝိညာဏ်၏ နတ္ထိဘောပညတ်ကိုသာလျှင် = မရှိသည်၏အဖြစ်ကိုသာလျှင် နှလုံးသွင်းသည်ဖြစ်၍ မထင်သည်ကိုပြု၏ ထင်ခြင်းကို ကင်းပျောက်စေ၏ ကွယ်- ပျောက်စေ၏၊ ဤသို့ ဆိုလို၏။ ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော အနက်အဓိပ္ပါယ်မှ အခြားတစ်ပါးသော အနက်အဓိပ္ပါယ် အားဖြင့် ဤပါဠိတော်၏ အနက်အဓိပ္ပါယ်ကို မမှတ်သားထိုက်ပေ။ (ဝိသုဒ္ဓိ-၁-၃၂၈။) အာကိဉ္စညာယတန --- ယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်သည် အာကာသာနဉ္စာယတနဝိညာဏ်၏ မရှိခြင်း နတ္ထိဘော ပညတ်ကို အာရုံပြု၍ ဤအာကိဉ္စညာယတနစျာန်ကို ရရှိအောင် ကြိုးစားအားထုတ်ရ၏၊ ထိုသို့ အားထုတ်ရာ၌ အရှုခံအာရုံဖြစ်သော အာကာသာနဉ္စာယတနဝိညာဏ်အား အောက်ထစ်ပိုင်းခြား အယုတ်ဆုံးအားဖြင့် စိုးစဥ်း အနည်းငယ် ဘင်မျှသော်လည်း အကြွင်းအကျန် မရှိသောကြောင့် ယင်းအာကာသာနဉ္စာယတနဝိညာဏ်သည်
——akiñcana，即毫无所有；空无边处识连丝毫残余也没有，不显现于正在观修的瑜伽行者之智，远离而消失的状态，称为ākiñcañña。这个不存在的状态称为natthibhāva。由于这种不存在并非究竟实体，只是概念，所以称为‘不存在’这一概念（natthibhāva-paññatti）。如同诸天的住处称为deva-āyatana，这个空无边处识连丝毫残余也没有、处于不存在状态的‘不存在’这一概念，是第三无色界禅——无所有处禅——的所依之处，因而称为āyatana，即‘处’。所以，缘取该‘不存在’这一概念而生起的第三无色界禅——
အကိဉ္စန မည်၏။ စိုးစဥ်းအနည်းငယ် ဘင်မျှသော်လည်း အကြွင်းအကျန် မရှိသော အာကာသာနဉ္စာယတန ဝိညာဏ်၏ ရှုနေသော ယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်၏ ဉာဏ်အားမထင် ကင်းကွာပျောက်ကွယ်ခြင်းသဘောသည် အာ- ကိဉ္စည မည်၏။ ယင်းမရှိခြင်းသဘောကို နတ္ထိဘာဝဟုဆို၏။ ထိုမရှိခြင်းသည် ပရမတ်အထည်ကိုယ် မဟုတ်၊ ပညတ်မျှသာ ဖြစ်သောကြောင့် နတ္ထိဘာဝပညတ် = နတ္ထိဘောပညတ်ဟု ဆိုအပ်၏။ နတ်တို့၏ နေရာသည် ဒေဝါယတနမည်သကဲ့သို့ ထိုစိုးစဥ်းအနည်းငယ် ဘင်မျှသော်လည်း အကြွင်းအကျန် မရှိသော အာကာသာနဉ္စာ- ယတနဝိညာဏ်၏ မရှိသည်၏အဖြစ်တည်းဟူသော နတ္ထိဘောပညတ်သည် ထိုတတိယ အရူပစျာန်၏ = အာကိဉ္စ- ညာယတန စျာန်၏ တည်ရာဖြစ်သောကြောင့် အာယတန မည်၏။ ထိုကြောင့် ယင်းနတ္ထိဘောပညတ်ကို အာရုံ ပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော တတိယ အရူပါဝစရစျာန်သည် အာကိဉ္စညာယတနစျာန် မည်၏။ (ဝိသုဒ္ဓိ-၁-၃၂၈။)
——称为无所有处禅。（《清净道论》1-328。）
နေဝသညာနာသညာယတနစျာန်
非想非非想处禅
ရုန့်ရင်းကြမ်းတမ်းသော သညာကား မရှိ၊ အလွန့်အလွန် သိမ်မွေ့နူးညံ့သော သညာသာ ရှိသောကြောင့် သညာရှိသည်လည်း မဟုတ် မရှိသည်လည်း မဟုတ်သောစျာန်သည် နေဝသညာနာသညာယတနစျာန် မည်၏။
没有粗显的想，只有极其微细的想，因此既不能说有想，也不能说无想；这种禅称为非想非非想处禅。
သညာကို အဦးမူသဖြင့် ဒေသနာတော်ကို ဟောကြားထားတော်မူခြင်း ဖြစ်၏။ ရုန့်ရင်းကြမ်းတမ်းသော နာမ် တရားကားမရှိ၊ အလွန့်အလွန် သိမ်မွေ့နူးညံ့သော နာမ်တရားစုသာ ယင်းသမာပတ်၌ တည်ရှိသည်။ ထိုကြောင့် ယင်းသမာပတ်ကို သင်္ခါရာဝသေသသမာပတ် = အပိုင်းအခြားကိုလွန်၍ သိမ်မွေ့သည်၏အဖြစ်သို့ ရောက်- လျက် မပြောစလောက် သင်္ခါရမျှသာဖြစ်သော = အသိမ်မွေ့ဆုံး အဖြစ်သို့ရောက်သော သင်္ခါရမျှသာဖြစ်သော= အသိမ်မွေ့ဆုံးအဖြစ်သို့ရောက်သော သင်္ခါရမျှသာကြွင်းကျန်သော စတုတ္ထ အရူပါဝစရသမာပတ်ဟု ခေါ်ဆို၏။
圣教以想为首而作宣说。此等至中没有粗显的名法，只有极其微细的名法组。因此，这一等至又称为‘行残余等至’（saṅkhārāvasesa-samāpatti）：它已经超越通常的限度而达到极微细的状态，只剩下几乎微不足道、达到最微细程度的行法，也就是只余最微细行法的第四无色界等至。
နေဝသညာနာသညာယတနစျာန်ကို ရရှိအောင် ပွားများအားထုတ်လိုသော ယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်သည် အာကိဉ္စညာယတနစျာန်သမာပတ်၌ ဝသီဘော်ငါးတန်ကို နိုင်နင်းအောင် လေ့ကျင့်ရ၏၊ လေ့ကျင့်ပြီးသော် ----- ၁။ ဤ ငါရရှိထားသော အာကိဉ္စညာယတနစျာန်သမာပတ်သည် ဝိညာဏဉ္စာယတနစျာန်သမာပတ်ဟူသော နီးကပ်သော ရန်သူ ရှိ၏။
想要修习以证得非想非非想处禅的瑜伽行者，应先熟练掌握无所有处禅等至的五自在。熟练以后，应当观见：一、我所证得的无所有处禅等至，以识无边处禅等至为近敌；
၂။ နေဝသညာနာသညာယတနစျာန်သမာပတ်ကဲ့သို့ ငြိမ်သက်သည်လည်း မဟုတ်ခဲ့ဟုလည်းကောင်း၊ သညာ သည် ရောဂါတည်း၊ သညာသည် အိုင်းအမာနှင့် တူ၏၊ သညာသည် မြားငြောင့်နှင့် တူ၏၊ အကြင် နေဝသညာနာသညာသည် ရှိ၏၊ ဤနေဝသညာနာသညာယတနစျာန်သည် ငြိမ်သက်၏၊ ဤနေဝသညာ နာသညာယတနစျာန်သည် မွန်မြတ်၏ဟုလည်းကောင်း ----- ဤသို့လျှင် အာကိဉ္စညာယတနစျာန်၌
二、它不如非想非非想处禅等至宁静；又应思惟：‘想是病，想如痈，想如箭；这个非想非非想处是宁静的，这个非想非非想处禅是胜妙的。’这样观见无所有处禅的——
原书第 611 页
သမထကမ္မဋ္ဌာန်းပိုင်း -- နေဝသညာနာသညာယတနစျာန် အပြစ်ဒေါသကိုလည်းကောင်း အထက်ဖြစ်သော နေဝသညာနာသညာယတနစျာန်၌ အကျိုးအာနိသင်ကို လည်းကောင်း မြင်အောင်ရှု၍ ----- ၃။ အာကိဉ္စညာယတနစျာန်၌ တွယ်တာငဲ့ကွက် တသက်သက်ရှိခြင်း နိကန္တိတရားကို ကုန်ခန်းစေ၍၊ ၄။ နေဝသညာနာသညာယတနစျာန်ကို ငြိမ်သက်သောအားဖြင့် နှလုံးသွင်း၍၊ ၅။ အာကာသာနဉ္စာယတနဝိညာဏ်၏ မရှိခြင်း နတ္ထိဘောပညတ်ကို အာရုံပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော ထို အာ- ကိဉ္စညာယတနစျာန်သမာပတ်ကိုပင် အာရုံပြု၍ ----- သန္တာ သန္တာ = ငြိမ်သက်ပေစွ ငြိမ်သက်ပေစွ ဟု အဖန်ဖန် အထပ်ထပ် ဆင်ခြင်အပ်၏၊ နှလုံးသွင်းအပ်၏၊ ဉာဏ်ဖြင့် သက်ဝင်၍ ရှုအပ်၏၊ ဝိတက်ဖြင့် သန္တာ သန္တာ = ငြိမ်သက်ပေစွ ငြိမ်သက်ပေစွဟု ရှေးရှုခေါက်သည်- ကို ထက်ဝန်းကျင် လှည့်လည်၍ ခေါက်သည်ကို ပြုအပ်၏။ (ဝိသုဒ္ဓိ-၁-၃၂၈-၃၂၉။) ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသည့် နည်းအတိုင်း ထိုအာကိဉ္စညာယတနစျာန်သမာပတ် အာရုံနိမိတ်၌ အဖန်ဖန် အထပ်-
——过患，以及更高的非想非非想处禅的功德以后，应当：三、除尽对无所有处禅的依恋与顾惜；四、把非想非非想处禅作意为宁静；五、缘取以空无边处识不存在的‘不存在’这一概念为所缘而生起的无所有处禅等至本身，反复思惟、作意‘santā、santā——寂静、寂静’，以智进入而观，并以寻把心反复投向、叩向‘santā、santā——寂静、寂静’。（《清净道论》1-328—329。）依上述方法，在无所有处禅等至这一所缘相上反复——
ထပ် ဘာဝနာမနသိကာရကို ဖြစ်စေသော ထိုယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်၏ သန္တာန်၌ နီဝရဏတရားတို့သည် ကွာကျ သွားကြကုန်၏၊ အာကိဉ္စညာယတနဝိညာဏ်လျှင် တည်ရာအာရုံရှိသော သတိသည် ကောင်းစွာတည်လာ၏၊ ဥပစာရစျာန်သမာဓိဖြင့် ဘာဝနာစိတ်သည် ကောင်းစွာ တည်ကြည်လာ၏။ ထိုယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်သည် နေဝ- သညာနာသညာယတနစျာန်ဖြစ်ကြောင်း ဖြစ်သည့် ထိုအာကိဉ္စညာယတနစျာန်သမာပတ်နိမိတ်ကို အဖန်တလဲလဲ မှီဝဲ၏ ပွားများ၏ ကြိမ်ဖန်များစွာ အလေ့အလာပြု၏။ ဤသို့သောနည်းဖြင့် ပြုကျင့်သော ထိုယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ် ၏ သန္တာန်၌ --- အာကာသာနဉ္စာယတနဝိညာဏ်၏ ကင်းခြင်းဟူသော နတ္ထိဘောပညတ်၌ အာကိဉ္စညာယတန စျာန်သည် အပ္ပနာ၏အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသကဲ့သို့ အာကိဉ္စညာယတနစျာန်သမာပတ်ဟု ခေါ်ဆိုအပ်ကုန်- သော နာမ်ခန္ဓာလေးပါးတို့၌ အာရုံပြု၍ နေဝသညာနာသညာယတနစျာန်စိတ်သည် အပ္ပနာ၏အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ် လာ၏။ (ဝိသုဒ္ဓိ-၁-၃၂၉။) ဧတ္တာဝတာ စေသ ''သဗ္ဗသော အာကိဉ္စညာယတနံ သမတိက္ကမ္မ နေဝသညာနာသညာယတနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ
——生起修习作意，瑜伽行者相续中的诸盖便会退去；以无所有处禅识为所依所缘的念稳固安住，修习心以近行禅定而安定。他反复亲近、修习并多次练习这个能令非想非非想处禅生起的无所有处禅等至相。这样修习以后，正如无所有处禅以安止禅之力在空无边处识不存在的‘不存在’这一概念上生起，非想非非想处禅心也以安止禅之力，缘取称为无所有处禅等至的四名蕴而生起。（《清净道论》1-329。）巴利圣典这样描述他：‘Sabbaso ākiñcaññāyatanaṃ samatikkamma nevasaññānāsaññāyatanaṃ upasampajja——
ဝိဟရတီ''တိ ဝုစ္စတိ။ (အဘိ-၂-၂၅၄။ ဒီ-၂-၆ဝ။ ဝိသုဒ္ဓိ-၁-၃၂၉။) ဤမျှအတိုင်းအရှည် ရှိသော စကားအစဥ် တရားအယဥ်ဖြင့် ထိုယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်ကို အလုံးစုံသော အာကိဉ္စညာယတနစျာန်ကိုလည်းကောင်း၊ ထိုအာကိဉ္စညာယတနစျာန်၏ တည်ရာအာရုံဖြစ်သော အာကာသာ- နဉ္စာယတနဝိညာဏ်၏ မရှိခြင်း နတ္ထိဘောပညတ်အာရုံကိုလည်းကောင်း ကောင်းစွာ ကျော်လွှားလွန်မြောက်၍ အာကိဉ္စညာယတနဝိညာဏ်ကိုပင် သန္တာ သန္တာ ဟု နှလုံးသွင်းသည် ဖြစ်၍ နေဝသညာနာသညာယတနစျာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏ဟူ၍ ဆိုအပ်ပေ၏။ (အဘိ-၂-၂၅၄။ ဒီ-၂-၆ဝ။ ဝိသုဒ္ဓိ-၁-၃၂၉။) အာကိဉ္စညာယတနံ သမတိက္ကမ္မ ----- ဤ၌ အာကိဉ္စညာယတနစျာန်သည်လည်းကောင်း၊ အာကိဉ္စညာ- ယတနစျာန်၏ အာရုံဖြစ်သော နတ္ထိဘောပညတ်သည်လည်းကောင်း နှစ်မျိုးလုံးသည်ပင် အာကိဉ္စညာယတန မည်၏။ အာကိဉ္စညာယတနစျာန်၏ အာရုံဖြစ်သော နတ္ထိဘောပညတ်သည် အထက်တွင် ဆိုခဲ့သည့်အတိုင်း အာကိဉ္စညလည်း မည်၏။ ထိုအာကိဉ္စညအမည်ရသော နတ္ထိဘောပညတ်အာရုံသည် တတိယအရူပါဝစရစျာန်
——viharati。’（《阿毗达磨》2-254；《长部》2-60；《清净道论》1-329。）也就是说：这位瑜伽行者完全超越一切无所有处禅，以及作为该禅所依所缘、空无边处识不存在的‘不存在’这一概念；把无所有处禅识作意为‘santā、santā——寂静、寂静’，进入非想非非想处禅并安住。（《阿毗达磨》2-254；《长部》2-60；《清净道论》1-329。）‘Ākiñcaññāyatanaṃ samatikkamma——超越无所有处’：在这里，无所有处禅以及作为无所有处禅所缘的‘不存在’这一概念，两者都称为ākiñcaññāyatana。作为无所有处禅所缘的‘不存在’这一概念，如上所说，也称为ākiñcañña。这个称为ākiñcañña的概念所缘，是第三无色界禅——
= အာကိဉ္စညာယတနစျာန်၏ တည်ရာအာရုံဖြစ်သောကြောင့်၊ နတ်တို့၏တည်ရာ ဘုံဗိမာန်သည် ဒေဝါယတန မည်သကဲ့သို့ - တည်ရာဟူသော အနက်သဘောကြောင့် အာယတနလည်း မည်၏။ ထိုကြောင့် နတ္ထိဘော ပညတ်အာရုံသည် အာကိဉ္စညာယတန မည်၏။ ကမ္ဗောဇတိုင်းသည် မြင်းတို့၏ ဖြစ်ထွန်းရာဒေသ အာယတန
——无所有处禅的所依所缘；如同诸天所住的界域称为deva-āyatana，它依‘所依之处’这一意义也称为āyatana。因此，作为所缘的‘不存在’这一概念也称为ākiñcaññāyatana。又如剑浮沙国是马匹繁衍之处而称为āyatana，同样，‘不存在’这一概念既是ākiñcañña，又是第三无色界禅——无所有处禅——生起的真正原因，依此也称为āyatana。所以它称为ākiñcaññāyatana。必须令禅与作为其所缘的‘不存在’这一概念这两者都不生起，也不作意它们，完全超越它们以后，才应进入非想非非想处禅而住。因此，佛陀把禅与所缘合在一起说为‘ākiñcaññāyatanaṃ samatikkamma——超越无所有——
原书第 612 页
ဖြစ်သကဲ့သို့ အလားတူပင် နတ္ထိဘောပညတ်သည် အာကိဉ္စညလည်းဟုတ်၏၊ ထိုအာကိဉ္စညဟူသည် ထိုတတိယ အရူပါဝစရစျာန် = အာကိဉ္စညာယတနစျာန်၏ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း၏ အကြောင်းရင်းစစ် ဖြစ်သောကြောင့် အာယတနလည်းဟုတ်၏။ ထိုကြောင့်လည်း အာကိဉ္စညာယတန မည်၏။ ဤသို့လျှင် စျာန်သည်လည်းကောင်း၊ နတ္ထိဘောပညတ်အာရုံသည်လည်းကောင်း - ဤနှစ်မျိုးလုံးကိုလည်း မဖြစ်ခြင်းကို ပြုသဖြင့်လည်းကောင်း နှလုံး မသွင်းခြင်းကို ပြုခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း ကောင်းစွာ ကျော်လွှားလွန်မြောက်၍ သွားမှသာလျှင် ဤနေဝသညာ- နာသညာယတနစျာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေသင့်၏၊ ထိုကြောင့် ဤစျာန်နှင့် အာရုံ နှစ်ပါးစုံကိုလည်း တစ်ပေါင်း တည်းပြု၍ - အာကိဉ္စညာယတနံ သမတိက္ကမ္မ ဟူသော ဤစကားကို ဟောကြားတော်မူအပ်၏ဟု သိရှိပါလေ။
——处’。
(ဝိသုဒ္ဓိ-၁-၃၂၉။)
（《清净道论》1-329。）
သန္တတော မနသိ ကရောတီတိ ''သန္တာ ဝတာယံ သမာပတ္တိ၊ ယတြ ဟိ နာမ နတ္ထိဘာဝမ္ပိ အာရမ္မဏံ ကရိတွာ ဌဿတီ''တိ ဧဝံ သန္တာရမ္မဏတာယ တံ သန္တာတိ မနသိ ကရောတိ။ (ဝိသုဒ္ဓိ-၁-၃၂၉။) နေဝသညာနာသညာယတနစျာန်ကို ရရှိအောင် ကြိုးစားအားထုတ်ရာ၌ အရှုခံအာရုံဖြစ်သော အာကိဉ္စညာ- ယတနစျာန်ကို ----- ၁။ ဧတံ သန္တံ ဧတံ ပဏီတံ = ဤဝိညာဏ်သည် ငြိမ်သက်၏ ဤဝိညာဏ်သည် မွန်မြတ်၏ဟုလည်းကောင်း၊ ၂။ သန္တံ သန္တံ = သန္တာ သန္တာ = ငြိမ်သက်၏ ငြိမ်သက်၏ဟုလည်းကောင်း၊ ၃။ ပဏီတံ ပဏီတံ = မွန်မြတ်၏ မွန်မြတ်၏ဟုလည်းကောင်း --- ဤသို့ နှလုံးသွင်းရ၏။ များစွာသော စိတ်တို့သည် တစ်စုံတစ်ခုသော ဒြပ်ကို တစ်စုံတစ်ခုသော သိစရာကို အာရုံပြုနေရမှ ကြာရှည်စွာ မွေ့လျော်နိုင်ကြ၏။ ဤတတိယအရူပါဝစရစျာန် = အာကိဉ္စညာယတနစျာန်သမာ- ပတ်ကား ဘာမျှမရှိခြင်း နတ္ထိဘောပညတ်ကိုပင် အာရုံပြုနိုင်သဖြင့် -- ''ဤသမာပတ်သည် ငြိမ်သက်ပေစွ၊
‘Santato manasi karoti——作意为寂静’：《清净道论》说：‘他这样把它作意为寂静：“这个等至确实寂静，因为它甚至能以不存在的状态为所缘而住。”’（《清净道论》1-329。）想要证得非想非非想处禅时，对于作为所观所缘的无所有处禅，应这样作意：一、‘etaṃ santaṃ etaṃ paṇītaṃ——这个识寂静，这个识胜妙’；二、‘santaṃ、santaṃ；santā、santā——寂静、寂静’；三、‘paṇītaṃ、paṇītaṃ——胜妙、胜妙’。许多心只有缘取某种实体或某项可知之法，才能长久欣乐；第三无色界禅——无所有处禅等至——却能以什么也没有的‘不存在’这一概念为所缘，因此瑜伽行者思惟：‘这个等至真是——
ယင်းသမာပတ်သည် အာကာသာနဉ္စာယတနဝိညာဏ်၏ ဆိတ်သည်၏အဖြစ်ဟူသော ဘာမျှမရှိခြင်း နတ္ထိဘော ပညတ်ဟူသော သို့စင်မျှလောက် အလွန်သိမ်မွေ့စွာကိုသော်လည်း အာရုံပြု၍ တည်နိုင်တုံပေသည်တကား''ဟု ဤသို့လျှင် နတ္ထိဘောပညတ်ကိုပင် အာရုံပြုနိုင်သဖြင့် ငြိမ်သက်သော အာရုံရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် ထို အာ- ကိဉ္စညာယတနစျာန်ကို ငြိမ်သက်ပေစွဟု နှလုံးသွင်း၏။ (ဝိသုဒ္ဓိ-၁-၃၂၉။) ဤ တတိယအရူပါဝစရစျာန် = အာကိဉ္စညာယတနစျာန်သည် ဘာမျှမရှိခြင်း နတ္ထိဘောပညတ်ကိုပင် အာရုံပြုနိုင်သဖြင့် အင်မတန် ငြိမ်သက်မွန်မြတ်ပေသည်ဟု ယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်က ယင်းစျာန်ကို ချီးမွမ်းသည်။
——寂静，竟能以空无边处识已经空无、什么也没有的“‘不存在’这一概念”这样极微细的所缘而住！’正因为无所有处禅能缘取‘不存在’这一概念，具有寂静的所缘，所以把它作意为寂静。（《清净道论》1-329。）瑜伽行者赞叹第三无色界禅——无所有处禅：‘它竟能缘取什么也没有的“‘不存在’这一概念”，实在极其寂静、胜妙。’
စတုတ္ထအရူပါဝစရစျာန် = နေဝသညာနာသညာယတနစျာန် စိတ်စေတသိက်များလောက် မငြိမ်သက်သဖြင့် ''မငြိမ်သက်ဘူး''ဟု ရှေးပရိကမ်ပြုခါနီးတုန်းက အပြစ်ရှုခဲ့သည်။ သန္တမေတံ ပဏီတမေတံ = ဧတံ သန္တံ ဧတံ ပဏီတံ ဟု ချီးမွမ်းခြင်းကား မရှိခြင်းကို အာရုံပြုနိုင်သည့်အတွက် ချီးမွမ်းခြင်းတည်း။ ထိုကြောင့် အပြစ်အား လျော်စွာ အပြစ်ရှု၍ ဂုဏ်အားလျော်စွာ ချီးမွမ်းသည့်အတွက် ဆန့်ကျင်ဘက် မဖြစ်ဟု မှတ်ပါ။ အရုပ်ဆိုး၍ လိမ္မာသော မိန်းကလေး၌ ရုပ်အဆင်းအတွက် ကဲ့ရဲ့ထိုက်၍ အလိမ္မာအတွက် ချီးမွမ်းထိုက်သကဲ့သို့တည်း။
由于第三无色界禅不如第四无色界禅——非想非非想处禅的心与心所——宁静，瑜伽行者在开始遍作以前曾观它为‘不宁静’；如今又赞叹‘santam etaṃ paṇītam etaṃ——这是寂静的，这是胜妙的’，则是因为它能以不存在为所缘。所以，依过患观其过患，依功德赞其功德，两者并不矛盾；如同一个容貌丑陋却聪明能干的女子，容貌应受批评，才智却值得赞叹。
အမေး ----- အာကိဉ္စညာယတနစျာန်ကို ငြိမ်သက်သောအားဖြင့် အကယ်၍ နှလုံးသွင်းအံ့၊ အဘယ်ကြောင့် ယင်းစျာန်နှင့် စျာန်၏အာရုံကို ကျော်လွှားလွန်မြောက်ခြင်းသည် ဖြစ်နိုင်အံ့နည်း၊ ဤသို့မေးရန် ရှိ၏။
问：如果把无所有处禅作意为寂静，为什么还能超越该禅及其所缘呢？
အဖြေ ----- အာကိဉ္စညာယတနသမာပတ်ကို ဝင်စားခြင်းငှာ အလိုမရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် ကျော်လွှား လွန်မြောက်ခြင်းသည် ဖြစ်နိုင်၏။ ထင်ရှားစေအံ့ -- ထိုယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်သည် ထိုအာကိဉ္စညာယတနစျာန်ကို
答：因为瑜伽行者不想进入无所有处等至，所以能够超越。进一步说明：这位瑜伽行者虽然确实把无所有处禅——
原书第 613 页
သမထကမ္မဋ္ဌာန်းပိုင်း -- နေဝသညာနာသညာယတနစျာန် ငြိမ်သက်သောအားဖြင့် အကယ်၍ နှလုံးသွင်းသည်ကား မှန်၏။ ထိုသို့ပင် နှလုံးသွင်းသည် မှန်သော်လည်း ထို ယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်၏ သန္တာန်၌ ''ငါသည် ဤအာကိဉ္စညာယတနစျာန်ကို ဆင်ခြင်အံ့ ဝင်စားအံ့ ဆောက်- တည်အံ့ ထအံ့ ပစ္စဝေက္ခဏာဇောဖြင့် စျာန်အင်္ဂါကို ဆင်ခြင်အံ့'' -- ဤသို့သော နှလုံးသွင်းခြင်း အာဘောဂသည် ဤသို့ ကောင်းစွာ အဖန်ဖန် နှလုံးသို့ဆောင်ခြင်းသည် ဤသို့သော နှလုံးသွင်းမှု မနသိကာရသည် မဖြစ်။
——作意为寂静，却不会在自己的相续中生起这样的引心、反复导心与作意：‘我要转向这无所有处禅，进入它，决意住定，从中出定，再以省察速行省察禅支。’
အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ ----- အာကိဉ္စညာယတနစျာန်ထက် နေဝသညာနာသညာယတနစျာန်၏ သာလွန်၍ ငြိမ်သက် သာလွန်၍ မွန်မြတ်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့်တည်း။ (ဝိသုဒ္ဓိ-၁-၃၃ဝ။) ဥပမာ ----- ရှင်ဘုရင်တစ်ပါးသည် လက်မှုပညာပြပွဲကို လှည့်လည်ရှုစားတော်မူစဥ် ပုဆိုးတစ်ထည်ကို ခေါင်းပေါင်းကာ ပုဆိုးတစ်ထည်ကို ခါးတောင်းကျိုက်၍ တစ်ကိုယ်လုံး၌ ဖွေးဖွေးဖြူသော ဆင်စွယ်မှုန့်များဖြင့် လူးလည်းပေကျံလျက် ကြိုးကြိုးစားစားဖြင့် သားနားသပ်ယပ်သော ဆင်စွယ်ရုပ် ဆင်စွယ်ကြုတ် အမျိုးမျိုးကို ပြုလုပ်နေသော ဆင်စွယ်ပွတ်သမားတို့ကို မြင်တော်မူလေရာ ''တော်ပါပေသည် စွမ်းပါပေသည်''ဟု အားရနှစ်သက် မြိန်ရှက်စွာ ချီးမွမ်းသော်လည်း ကိုယ်တိုင်ကား ထီးနန်းကို စွန့်လွှတ်၍ ဆင်စွယ်ပွတ်သမား မဖြစ်လို၊ ထိုကဲ့သို့ ချီးမွမ်းလျက်ပင် ဆင်စွယ်ပွတ်သမားတို့ကို ကျော်လွန်၍ နန်းတော်ရောက်အောင် ကြွမြန်းလေသကဲ့သို့တည်း။
为什么呢？因为非想非非想处禅比无所有处禅更为宁静、更为胜妙。（《清净道论》1-330。）譬如，一位国王巡看工艺展览，看见象牙匠头裹一条布、腰围一条布，满身沾着白色象牙粉，辛勤制作精美齐整的象牙像与象牙匣等各种器物。国王虽称赞说：‘真好，真有本领！’自己却不想舍弃王位去做象牙匠；他一边称赞，一边越过象牙匠，继续前往王宫。
(ဝိသုဒ္ဓိ-၁-၃၃ဝ။)
（《清净道论》1-330。）
နေဝသညာနာသညာ ----- ဤ နေဝသညာနာသညာယတနစျာန်သမာပတ်၌ တည်ရှိသော သညာ သည်လည်း ထင်ရှားသော သညာကိစ္စကို ပြုခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့် နေဝသညာ မည်၏။
‘Nevasaññānāsaññā——非想非非想’：非想非非想处禅等至中的想，因不能执行明显的想之作用，所以称为neva-saññā，即不能说是有想。
ရုန့်ရင်းသော သင်္ခါရမှ ကြွင်းသော အလွန်သိမ်မွေ့သော သင်္ခါရ၏ အဖြစ်ဖြင့် ထင်ရှားရှိသောကြောင့် နာသညာ- လည်း မည်၏။
然而，它又以粗显诸行的残余、极其微细的行法而存在，所以也称为nāsaññā，即不能说是无想。
အမေး ----- ဤ၌ ထင်ရှားသော သညာ၏ ကိစ္စဟူသည် အဘယ်နည်း။
问：这里所谓明显的想之作用是什么？
အဖြေ ----- အာကိဉ္စညာယတနစျာန်အာရုံကို အမှတ်ပြု၍သိခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ ဝိပဿနာဉာဏ်- ၏ အာရုံ၏အဖြစ်သို့ ကပ်ရောက်၍ ငြီးငွေ့မှု နိဗ္ဗိဒါဉာဏ်ကို ဖြစ်စေခြင်းသည်လည်းကောင်း သညာကိစ္စ မည်၏။
答：一、标记并识知无所有处禅所缘；二、成为观智的所观所缘，令厌离智生起。这两项都称为想的作用。
ထင်ရှားစေအံ့ ----- ရေအေး၌ တေဇောဓာတ်သည် လောင်မြိုက်ခြင်းကိစ္စကို ပြုခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်သကဲ့သို့ အလား တူပင် ဤသညာသည် အာကိဉ္စညာယတနစျာန်အာရုံကို အမှတ်ပြု၍ သိခြင်းကိစ္စကိုလည်း ထင်ထင်ရှားရှား ပြုခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်။ ကြွင်းသော အရူပါဝစရသမာပတ်သုံးမျိုးတို့၌ တည်ရှိသော သညာကဲ့သို့ ဝိပဿနာဉာဏ်- ၏ အရှုခံအာရုံ အဖြစ်သို့ ကပ်ရောက်၍ ငြီးငွေ့မှု နိဗ္ဗိဒါဉာဏ်ကို ဖြစ်စေခြင်းကိုလည်း ပြုခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်။
譬如冷水中的火界不能执行燃烧作用，同样，这里的想不能明显地执行标记、识知无所有处禅所缘的作用；也不能像其余三种无色界等至中的想那样，成为观智的所观所缘，令厌离智生起。
မှန်ပေသည် ----- နေဝသညာနာသညာယတနစျာန်မှ တစ်ပါးကုန်သော ခန္ဓာတို့၌ ဝိပဿနာဉာဏ်၏ အရှုခံ အာရုံအဖြစ် သိမ်းဆည်းဖူးခြင်း ဝိပဿနာ နှလုံးသွင်းဖူးခြင်းကို မပြုဖူးသော မဖြစ်စဖူးသော ယောဂါဝစရ ရဟန်းသည် နေဝသညာနာသညာယတနခန္ဓာတို့ကို လက္ခဏာရေးသုံးတန်တင်ကာ ဝိပဿနာ ရှုပွားသုံးသပ်၍ သင်္ခါရတရားတို့၌ ငြီးငွေ့ခြင်း နိဗ္ဗိဒါဉာဏ်သို့ ရောက်ရှိခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်သောသူ မည်သည် မရှိစဖူးပေ။ အရှင် သာရိပုတ္တရာ ကိုယ်တော်မြတ်ကြီးပင် ဖြစ်စေကာမူ အခြားအခြားသော ခန္ဓာတို့၌ ဝိပဿနာ နှလုံးသွင်းခြင်းကို မပြုဖူးဘဲ နေဝသညာနာသညာယတနခန္ဓာတို့ကို လက္ခဏာရေးသုံးတန် တင်ကာ ဝိပဿနာ ရှုပွားသုံးသပ်၍ သင်္ခါရတရားတို့၌ ငြီးငွေ့ခြင်း နိဗ္ဗိဒါဉာဏ်သို့ ရောက်ခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်သည် မည်သည် မရှိပေ။ ခန္ဓာငါးပါးနည်း စသည်ကို အဦးမူသဖြင့် ဝိပဿနာဘာဝနာကို စတင်နှလုံးသွင်းခဲ့ပြီးနောက် ဒွါရ အာရုံတို့နှင့်တကွ ဒွါရ (၆)ပါး၌
确实，如果一位瑜伽行比丘从未在非想非非想处禅以外的诸蕴上摄取所观所缘、从未作意修观，就绝不可能直接把非想非非想处诸蕴提到三相上修观审察，而达到厌离诸行的厌离智。即使是尊者舍利弗，若未曾对其他诸蕴作意修观，也不可能直接把非想非非想处诸蕴提到三相上修观审察，而达到厌离诸行的厌离智。只有先从五蕴法等开始作意修观，随后对六门连同门与所缘中不断生起的——
မပြတ်ဖြစ်နေသော ရုပ်နာမ်ဓမ္မ သင်္ခါရတရားတို့ကို ပြကတေ့အားဖြင့် ဝိပဿနာရှုတတ်သော ဝိပဿနာရှုဖူး- သော ပညာဉာဏ်ကြီးမားသော အရှင်သာရိပုတ္တရာ ကိုယ်တော်မြတ်ကြီးနှင့် ဝိပဿနာအရာ၌ ဉာဏ်ရည်တူသော သူသည်သာလျှင် နေဝသညာနာသညာယတနခန္ဓာတို့၌ ဥဒယဗ္ဗယဉာဏ်ကို ဖြစ်စေခြင်းငှာ တတ်နိုင်လေရာ၏။
——色名法诸行如常修观，已经惯习于观、并具有尊者舍利弗那样广大智慧或与他在观修上智力相等的人，才可能在非想非非想处诸蕴上生起生灭智。
原书第 614 页
ထို သာရိပုတ္တရာ ထေရ်ကျော် တူလျော်ဆိုဖွယ် ပညာကျယ်သော ပကတိဝိပဿကပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်း ''ဤသို့လျှင် ဤနေဝသညာနာသညာယတနတရားတို့သည် ရှေးက မရှိကုန်မူ၍ ယခုမှ ရုတ်ခြည်းဖြစ်ပေါ်လာကြကုန်သတတ်၊ ယခုမှ ရုတ်ခြည်းဖြစ်ကုန်၍ ချုပ်ပျက်ကုန်သတတ်'' ---- ဤသို့လျှင် နေဝသညာနာသညာယတန နာမ်တရား အားလုံးတို့ကို ပေါင်းစုခြုံငုံ၍ ဝိပဿနာရှုပွားသုံးသပ်ခြင်း ကလာပသမ္မသနနည်း၏ အစွမ်းဖြင့်သာလျှင် ဝိပဿ- နာရှုပွား သုံးသပ်ခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်လေရာ၏။ ယင်းနေဝသညာနာသညာယတနသမာပတ်အတွင်း၌ တည်ရှိသော ဖဿစသော တရား တစ်လုံးစီ တစ်လုံးစီကို လက္ခဏာယာဥ်တင်ကာ ဝိပဿနာ ရှုပွားသုံးသပ်ခြင်းတည်းဟူသော အနုပဒဓမ္မဝိပဿနာနည်း၏ အစွမ်းဖြင့်ကား မတတ်နိုင်ပေရာ။ ဤသို့လျှင် ဤနေဝသညာနာသညာယတန သမာပတ်သည် တရားစစ်မှူး ဖြစ်တော်မူသော အရှင်သာရိပုတ္တရာ ကိုယ်တော်မြတ်ကြီးသော်မှလည်း အနုပဒ ဓမ္မဝိပဿနာနည်းအားဖြင့် ဝိပဿနာရှုပွားသုံးသပ်ခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်လေရကား အလွန်သိမ်မွေ့သည်၏ အဖြစ်သို့
即使是这样一位智慧可与舍利弗长老相比、已经惯习于观的禅修者，也只能把非想非非想处的一切名法总合起来，依聚思惟的方法修观审察：‘这些非想非非想处法先前未有，现在忽然生起；刚刚生起，又随即灭尽。’他无法把该等至中的触等每一项法分别提到三相上，依逐法观（anupadadhamma-vipassanā）的方法修观审察。由此可知，非想非非想处等至极其微细：即使法将尊者舍利弗，也不能以逐法观的方法对它修观——
ရောက်ရှိသော သမာပတ် ဖြစ်လေသည်။ (ဝိသုဒ္ဓိ-၁-၃၃၁။)
——审察。（《清净道论》1-331。）
အဆင့်ဆင့် သာလွန်မြင့်မြတ်ပုံ
逐层超胜的方法
ဤအရူပါဝစရသမာပတ်တို့၌ ဥပေက္ခာ ဧကဂ္ဂတာအားဖြင့် စျာန်အင်္ဂါနှစ်ပါးစီ ညီမျှသောကြောင့် တစ်ပါး နှင့် တစ်ပါး မထူးခြားသကဲ့သို့ ထင်ရသော်လည်း အောက်အောက်သော သမာပတ်ထက် အထက်အထက်သော သမာပတ်က တိုးတက်ပွားများအပ်သော ဘာဝနာစွမ်းအားကြောင့် သာလွန်မွန်မြတ်ပေသည်။ ဥပမာ -- လေးထပ် တိုက်တစ်လုံးဝယ် အောက်ဆုံးအထပ်၌ စားသောက်ဖွယ်နှင့်တကွ ယုယဖျော်ဖြေမည့် ကချေသည်တို့ဖြင့် လှပ မွှေးကြိုင် တစ်ထပ်လုံး လှိုင်နေအောင် ပြင်ဆင်ထားရာ၏၊ ဒုတိယ တတိယ စတုတ္ထ အထပ်တို့၌လည်း ထိုနည်း အတိုင်းပင် ပြင်ဆင်ထားရာ၏။ သို့သော် အောက်အောက် အထပ်ထက် အထက်အထက် အထပ်က ပိုမိုသားနား သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ရက်ကန်းသည် တစ်ယောက်သည် ကြမ်းသောချည်၊ နုသောချည်၊ ထိုထက်နုသောချည်၊ ထိုထက်ပင် အလွန်နုသောချည်ဟု ချည် (၄)မျိုးဖြင့် ပုဆိုး (၄)ထည်ကို ရက်ရာ၌ အလျားအနံ တူမျှသော်လည်း တစ်ထည်ထက် တစ်ထည်မှာ သာလွန်နုနယ်သကဲ့သို့လည်းကောင်း ဤဥပမာအတူ မှတ်သားပါ။
这些无色界等至，每一种都同样只有舍与一境性两个禅支，看似彼此没有差别；然而，由于修习力逐层增强，越高的等至越比下层等至殊胜。譬如一座四层楼，底层备有饮食、歌舞娱乐，装饰得美观芬芳；第二、第三、第四层也同样布置，但越高一层越加华美。又如织工用粗线、细线、更细的线与最细的线四种纱，织成四匹长宽相同的布，却一匹比一匹细软。应依这些譬喻理解。
(ဝိသုဒ္ဓိ-၁-၃၃၂-၃၃၃။)
（《清净道论》1-332—333。）
မလွှဲသာ၍ အာရုံပြုရသည်
不得已而缘取
ဝိညာဏဉ္စာယတနစျာန်ကို ရရှိအောင် ကြိုးစားအားထုတ်သူသည် အာကာသာနဉ္စာယတနဝိညာဏ်၌ အပြစ်မြင်သော်လည်း ဝိညာဏဉ္စာယတနစျာန်သို့ ရောက်ရှိဖို့ အရေးဝယ် အာကာသာနဉ္စာယတနဝိညာဏ်မှ တစ်ပါး အခြားပြုဖွယ်အာရုံ မရှိသောကြောင့် မလွှဲသာသဖြင့် အာကာသာနဉ္စာယတနဝိညာဏ်ကိုသာ ဘာဝနာ အစဥ်နှင့်တကွ ဝိညာဏဉ္စာယတနဝိညာဏ်က အာရုံပြုရတော့သည်။ အလားတူပင် နေဝသညာနာသညာယတန စျာန်ကို ရရှိအောင် ကြိုးစားအားထုတ်သူသည် အာကိဉ္စညာယတနဝိညာဏ်၌ အပြစ်မြင်သော်လည်း နေဝ- သညာနာသညာယတနစျာန်သို့ ရောက်ရှိဖို့ အရေးဝယ် အာကိဉ္စညာယတနဝိညာဏ်မှ တစ်ပါး အခြားပြုဖွယ် အာရုံ မရှိသောကြောင့် မလွှဲသာသဖြင့် အာကိဉ္စညာယတနဝိညာဏ်ကိုသာ ဘာဝနာအစဥ်နှင့်တကွ နေဝသညာ- နာသညာယတနဝိညာဏ်က အာရုံပြုရတော့သည်။ ဥပမာ ----- ရှင်ဘုရင်အပေါ်၌ အပြစ်မြင်နေသော မှူးမတ် တစ်ဦးသည် အသက်မွေးဝမ်းကြောင်းဖို့ အရေးဝယ် ရှင်ဘုရင်ကို ခစားမှုမှ တစ်ပါး အခြားလုပ်ငန်းကောင်း
想要证得识无边处禅的人，虽观见空无边处识的过患，但为了达到识无边处禅，除空无边处识以外没有其他所缘可取，所以识无边处禅识不得不依修习次第缘取空无边处识。同样，想要证得非想非非想处禅的人，虽观见无所有处识的过患，但为了达到非想非非想处禅，除无所有处识以外没有其他所缘可取，所以非想非非想处禅识不得不依修习次第缘取无所有处识。譬如一位大臣虽然看见国王的过失，却没有侍奉国王以外的其他好职业可以谋生，因此不得不继续侍奉这个自己认为有过失的国王——
မရှိတော့သဖြင့် အပြစ်မြင်အပ်သော ဘုရင်ကိုပင် မလွှဲသာ၍ ခစားနေရသကဲ့သို့ မှတ်ပါ။ (ဝိသုဒ္ဓိ-၁-၃၃၄။)
——。（《清净道论》1-334。）
原书第 615 页
သမထကမ္မဋ္ဌာန်းပိုင်း -- နေဝသညာနာသညာယတနစျာန် ဤသို့ အာရုံပြုသော်လည်း တစ်စုံတစ်ယောက်သော ယောကျာ်းသည် ရှည်စွာသော လှေကားသို့ တက်- သည်ရှိသော် အခြားတစ်ပါးသော ကိုင်တွယ်စရာ၏ မရှိခြင်းကြောင့် လှေကားပေါင်ကို ထောက်ရသကဲ့သို့ လည်းကောင်း၊ တောင်ထိပ်အဖျားသို့ တက်သည်ရှိသော် ထိုတောင်၏ ထိပ်ဖျားကိုပင် ထောက်ရသကဲ့သို့လည်း- ကောင်း၊ ကျောက်တောင်သို့ တက်သည်ရှိသော် တုန်လှုပ်လျက်လာရာ၌ အခြားကိုင်တွယ်စရာ၏ မရှိခြင်းကြောင့် မိမိ၏ ပုဆစ်ဒူးကိုပင်လျှင် ထောက်ရသကဲ့သို့လည်းကောင်း - ထိုအတူပင်လျှင် ဝိညာဏဉ္စာယတနစျာန်သည် အာကာသာနဉ္စာယတနစျာန်ဝိညာဏ်ကို အာရုံပြု၍၊ နေဝသညာနာသညာယတနစျာန်သည် အာကိဉ္စညာယတန စျာန်ကို အာရုံပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာရ၏။ (ဝိသုဒ္ဓိ-၁-၃၃၄-၃၃၅။) ပထဝီကသိုဏ်းကို အခြေခံ၍ သမာပတ် (၈)ပါးတို့ကို ရရှိအောင် ပွားများအားထုတ်ပုံ အစီအရင်ကို ရေးသားတင်ပြခဲ့ပြီးလေပြီ။ အာပေါကသိုဏ်းစသော အခြားအခြားသော ကသိုဏ်းတို့၌လည်း သမာပတ် (၈)ပါး
又如有人攀登长梯，由于没有别处可以扶持，只能扶着梯梁；登上山巅时，只能扶住山顶；攀登岩山而身体摇晃时，因为没有其他可抓之处，只得扶住自己的膝盖。同样，识无边处禅缘取空无边处禅识而生起，非想非非想处禅则缘取无所有处禅而生起。（《清净道论》1-334—335。）以上已经说明以地遍为基础修习、证得八等至的次第。对于水遍等其他遍，也应依照同一方法，努力在每一遍上证得八——
စီကို ရရှိအောင် နည်းမှီ၍ ကြိုးစားအားထုတ်ပါလေ။ ပုံစံတစ်ခု အနည်းငယ်ဆိုရသော် ----- အာပေါကသိုဏ်း၌ စတုတ္ထစျာန်သမာဓိသို့ ဆိုက်အောင် ပွားများပါ။ ထိုနောင် ယင်းအာပေါကသိုဏ်း၌ အာကာသနိမိတ်ကို မြင်အောင် ရှု၍ အာကာသာနဉ္စာယတနစျာန်ကိုလည်းကောင်း၊ ယင်းအာကာသာနဉ္စာယတနစျာန်ကို အာရုံပြု၍ ဝိညာဏ- ဉ္စာယတနစျာန်ကိုလည်းကောင်း၊ ယင်းအာကာသာနဉ္စာယတနဝိညာဏ်၏ မရှိခြင်း နတ္ထိဘောပညတ်ကို အာရုံ ပြု၍ အာကိဉ္စညာယတနစျာန်ကိုလည်းကောင်း၊ ယင်းအာကိဉ္စညာယတနစျာန်ကို အာရုံပြု၍ နေဝသညာ- နာသညာယတနစျာန်ကိုလည်းကောင်း ရရှိအောင် ကြိုးစားအားထုတ်ပါ။ ဤမျှဆိုလျှင် သဘောပေါက်နိုင်- လောက်ပေပြီ။
——等至。举一例略说：先把水遍修到第四禅定；然后在水遍上观见虚空相，修得空无边处禅；缘取空无边处禅而修得识无边处禅；缘取空无边处识不存在的‘不存在’这一概念而修得无所有处禅；再缘取无所有处禅而修得非想非非想处禅。说到这里，修法应已足以理解。
ယခုအခါတွင် စတုရာရက္ခကမ္မဋ္ဌာန်းများကို ဆက်လက်၍ ရေးသားတင်ပြမည် ဖြစ်ပါသည်။ စတုရာရက္ခ = အစောင့်လေးပါး ကမ္မဋ္ဌာန်းဟူသည် မေတ္တာကမ္မဋ္ဌာန်း၊ ဗုဒ္ဓါနုဿတိကမ္မဋ္ဌာန်း၊ အသုဘကမ္မဋ္ဌာန်း၊ မရဏာ- နုဿတိကမ္မဋ္ဌာန်းတို့ ဖြစ်ကြ၏။ ထိုတွင် မေတ္တာကမ္မဋ္ဌာန်းကို ရှေ့ဦးစွာ ရေးသားတင်ပြမည် ဖြစ်ပါသည်။ သို့သော် မေတ္တာကမ္မဋ္ဌာန်းကို ရေးသားပါက မေတ္တာကမ္မဋ္ဌာန်းနှင့် ဗြဟ္မဝိဟာရကမ္မဋ္ဌာန်းချင်း တူညီနေသော ကရုဏာ ကမ္မဋ္ဌာန်း မုဒိတာကမ္မဋ္ဌာန်း ဥပေက္ခာကမ္မဋ္ဌာန်းတို့ကိုပါ တစ်ပါတည်း ရေးသားတင်ပြပေအံ့။ ထိုသို့ ရေးသား ရာ၌ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂအဋ္ဌကထာ ဗြဟ္မဝိဟာရနိဒ္ဒေသ၌ လာရှိသော အားထုတ်ပုံအစဥ်ကို အကျဥ်းချုပ်၍ ရေးသား တင်ပြမည် ဖြစ်ပေသည်။
现在将继续说明四护卫业处。四护卫业处是慈业处、佛随念业处、不净业处与死随念业处。以下先说明慈业处；不过，说明慈业处时，也将一并说明同属梵住业处的悲业处、喜业处与舍业处。说明时，将简要依照《清净道论》义注〈梵住释〉所载的修习次第来写。